Kraje z Dodatnim Bilansem Handlowym: Co Warto Wiedzieć?

Bilans handlowy to kluczowy wskaźnik makroekonomiczny, który odzwierciedla kondycję gospodarki danego kraju na arenie międzynarodowej. Mówiąc najprościej, jest to różnica między wartością eksportu a importu towarów w określonym czasie. Kiedy wartość eksportu przewyższa wartość importu, mówimy o dodatnim bilansie handlowym, czyli nadwyżce handlowej. Natomiast sytuacja odwrotna, gdy import jest wyższy od eksportu, skutkuje ujemnym bilansem handlowym, czyli deficytem handlowym.

Czym Dokładnie Jest Bilans Handlowy?

Bilans handlowy, znany również jako saldo wymiany handlowej, to różnica między pieniężną wartością towarów eksportowanych przez dany kraj a wartością towarów importowanych w określonym okresie. Najczęściej mowa o okresie rocznym, choć analizuje się również bilanse kwartalne czy miesięczne. Warto podkreślić, że oficjalna definicja Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) odnosi się wyłącznie do towarów, choć niekiedy w analizach uwzględnia się również usługi.

Istotne jest rozróżnienie między monetarnym bilansem handlowym a fizycznym bilansem handlowym. Bilans monetarny, o którym najczęściej mowa, wyrażony jest w wartościach pieniężnych (np. w złotych, dolarach). Natomiast bilans fizyczny odnosi się do ilości surowców wyrażonych w masie, znany również jako Całkowite Zużycie Materiałów (TMC). Kraje rozwinięte często importują duże ilości surowców z krajów rozwijających się, które następnie przetwarzają na produkty gotowe i eksportują. Statystyki finansowego bilansu handlowego mogą więc ukrywać przepływ materiałów. Wiele krajów rozwiniętych ma duży deficyt w fizycznym bilansie handlowym, ponieważ zużywa więcej surowców, niż samo produkuje.

Bilans handlowy nie jest stały i zmienia się w zależności od cyklu koniunkturalnego. W gospodarkach opartych na eksporcie, takich jak gospodarki oparte na ropie naftowej lub wczesnym etapie industrializacji, bilans handlowy będzie przesuwał się w kierunku eksportu podczas ekspansji gospodarczej. Jednak w gospodarkach opartych na popycie krajowym, jak Stany Zjednoczone czy Australia, bilans handlowy w tej samej fazie cyklu koniunkturalnego będzie przesuwał się w kierunku importu.

Pomiar bilansu handlowego nie jest prosty ze względu na problemy z rejestracją i gromadzeniem danych. Co ciekawe, po zsumowaniu oficjalnych danych wszystkich krajów świata, eksport przewyższa import o blisko 1%! Wygląda na to, że świat ma dodatni bilans handlowy sam ze sobą, co oczywiście nie jest możliwe. Ta rozbieżność jest przypisywana transakcjom mającym na celu pranie pieniędzy, unikanie podatków, przemyt i inne problemy z widocznością danych. Choć można by podejrzewać, że statystyki krajów rozwijających się są mniej dokładne, to większość rozbieżności występuje w handlu między krajami rozwiniętymi, które uchodzą za wiarygodne statystycznie.

Bilans handlowy jest tożsamy z różnicą między produkcją krajową a popytem krajowym (różnicą między tym, jakie towary kraj produkuje, a ile towarów kupuje z zagranicy). Nie obejmuje to pieniędzy ponownie wydawanych na akcje zagraniczne, ani importu towarów w celu produkcji na rynek krajowy.

Bilans handlowy stanowi część rachunku bieżącego, który obejmuje również inne transakcje, takie jak dochody z tytułu międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto oraz pomoc międzynarodowa. Jeśli rachunek bieżący wykazuje nadwyżkę, pozycja międzynarodowych aktywów netto kraju odpowiednio wzrasta. Analogicznie, deficyt zmniejsza pozycję międzynarodowych aktywów netto.

Które Kraje Mają Dodatni Bilans Handlowy?

Jak wynika z danych z 2016 roku, około 60 z 200 krajów na świecie miało dodatni bilans handlowy. Niestety, dostępne informacje nie precyzują, które konkretnie kraje osiągnęły nadwyżkę. Można jednak wskazać pewne ogólne tendencje i przykłady.

Kraje, które mają nadwyżkę oszczędności, takie jak Japonia i Niemcy, zazwyczaj wykazują nadwyżki handlowe. Chiny, jako gospodarka o wysokim wzroście, również często mają nadwyżki handlowe. Wyższa stopa oszczędności generalnie koreluje z nadwyżką handlową. Z drugiej strony, Stany Zjednoczone, z niższą stopą oszczędności, zazwyczaj mają wysokie deficyty handlowe, szczególnie w handlu z krajami azjatyckimi.

Od połowy lat 80. XX wieku Stany Zjednoczone mają rosnący deficyt w handlu towarami, zwłaszcza z krajami azjatyckimi (Chinami i Japonią), które obecnie posiadają duże sumy długu USA, częściowo finansujące konsumpcję. USA mają nadwyżkę handlową z krajami takimi jak Australia. Kwestia deficytów handlowych jest złożona. Deficyty handlowe generowane w handlu towarami, takimi jak wyroby przemysłowe czy oprogramowanie, mogą wpływać na zatrudnienie krajowe w różnym stopniu niż deficyty handlowe w surowcach.

Niektóre źródła sugerują, że Chiny prowadzą merkantylistyczną politykę gospodarczą. Rosja natomiast stosuje politykę opartą na protekcjonizmie, zgodnie z którą handel międzynarodowy nie jest grą o sumie dodatniej, lecz grą o sumie zerowej: kraje z nadwyżką bogacą się kosztem krajów z deficytem.

Warto pamiętać, że bilans handlowy to nie tylko liczby. Za nim kryją się realne przepływy towarów, usług, kapitału i pracy. Analiza bilansu handlowego pozwala na lepsze zrozumienie pozycji danego kraju w gospodarce światowej i identyfikację potencjalnych obszarów do poprawy.

Czy Deficyt Handlowy Zawsze Jest Zły?

Powszechnie panuje przekonanie, że deficyt handlowy jest zły dla gospodarki, a nadwyżka dobra. Jednak współcześni eksperci i ekonomiści coraz częściej odrzucają pogląd, że deficyt handlowy jest z konieczności szkodliwy dla gospodarki narodowej. Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) wskazuje, że deficyty handlowe mogą powodować problemy z bilansem płatniczym, co może prowadzić do niedoborów walut obcych i szkodzić krajom. Z drugiej strony, Joseph Stiglitz zwraca uwagę, że kraje osiągające nadwyżki wywierają „negatywny efekt zewnętrzny” na partnerów handlowych i stanowią większe zagrożenie dla globalnego dobrobytu niż kraje z deficytem. Ben Bernanke argumentuje, że „utrzymujące się nierównowagi w strefie euro są… niezdrowe, ponieważ prowadzą do nierównowag finansowych, a także do niezrównoważonego wzrostu. Fakt, że Niemcy sprzedają o wiele więcej, niż kupują, przekierowuje popyt od swoich sąsiadów (a także od innych krajów na całym świecie), zmniejszając produkcję i zatrudnienie poza Niemcami”.

Carla Norrlöf wymienia trzy główne korzyści z deficytów handlowych dla Stanów Zjednoczonych:

1. Większa konsumpcja niż produkcja: USA korzystają z lepszej strony umowy, mogąc konsumować więcej, niż same produkują.
2. Wykorzystanie efektywnie produkowanych zagranicznych dóbr pośrednich zwiększa produktywność firm amerykańskich: USA najefektywniej wykorzystują globalny podział pracy.
3. Duży rynek, na którym inne kraje są zależne od eksportu, wzmacnia siłę przetargową Ameryki w negocjacjach handlowych.

Badanie z 2018 roku przeprowadzone przez ekonomistów z Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, obejmujące 151 krajów w latach 1963-2014, wykazało, że nałożenie ceł miało niewielki wpływ na bilans handlowy.

Krótka Historia Myśli o Bilansie Handlowym

Już w 1549 roku w „Discourse of the Common Wealth of this Realm of England” pojawiło się stwierdzenie: „Musimy zawsze uważać, abyśmy nie kupowali od obcych więcej, niż im sprzedajemy, bo tak zubożymy siebie, a wzbogacimy ich”. Podobnie, systematyczne i spójne wyjaśnienie bilansu handlowego zostało opublikowane w 1630 roku w dziele Thomasa Muna „England's treasure by foreign trade, or, The balance of our foreign trade is the rule of our treasure”.

Wiele krajów w Europie wczesnonowożytnej przyjęło politykę merkantylizmu, która głosiła, że nadwyżka handlowa jest korzystna dla kraju. Idee merkantylistyczne wpłynęły również na sposób, w jaki narody europejskie regulowały politykę handlową ze swoimi koloniami, promując ideę, że surowce naturalne i uprawy dochodowe powinny być eksportowane do Europy, a przetworzone towary eksportowane z powrotem do kolonii.

Adam Smith, w swojej klasycznej pracy „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” (1776), krytykował doktrynę bilansu handlowego. Uważał, że jest absurdalne zakładanie, że w handlu międzynarodowym jedna strona zawsze wygrywa, a druga przegrywa. Podkreślał, że handel jest korzystny dla obu stron, niezależnie od bilansu handlowego.

John Maynard Keynes w ostatnich latach swojego życia poświęcił wiele uwagi kwestii równowagi w handlu międzynarodowym. Był zwolennikiem regulacji handlu międzynarodowego w celu eliminacji nierównowag handlowych. Proponował globalny bank, który emitowałby własną walutę – bancor – i zachęcał kraje z nadwyżką do jej likwidacji, co automatycznie niwelowałoby deficyty innych krajów.

Z kolei monetarysta Milton Friedman w latach 80. XX wieku argumentował, że deficyty handlowe niekoniecznie są istotne, ponieważ wysoki eksport podnosi wartość waluty, zmniejszając eksport, i odwrotnie dla importu, co naturalnie eliminuje deficyty handlowe nie wynikające z inwestycji. Twierdził, że obawy związane z deficytami handlowymi są często niesłuszne i służą promowaniu polityki makroekonomicznej korzystnej dla branż eksportowych.

Bilans Handlowy a PKB Kraju

Eksport bezpośrednio zwiększa, a import bezpośrednio zmniejsza bilans handlowy kraju (tj. eksport netto). Nadwyżka handlowa to dodatni bilans handlowy netto, a deficyt handlowy to ujemny bilans handlowy netto. Ponieważ bilans handlowy jest wyraźnie dodawany do obliczania produktu krajowego brutto kraju metodą wydatkową obliczania produktu krajowego brutto (tj. PKB), nadwyżki handlowe są wkładem, a deficyty handlowe są „obciążeniami” dla PKB danego kraju. Jednak towary wyprodukowane za granicą i sprzedawane w kraju (np. w handlu detalicznym) przyczyniają się do całkowitego PKB.

Jaki Jest Bilans Handlowy Polski?

Według danych za 2018 rok, Polska odnotowała ujemne saldo handlowe. Obroty towarowe handlu zagranicznego w 2018 roku wyniosły 951,3 mld zł w eksporcie oraz 970,8 mld zł w imporcie. Ujemne saldo ukształtowało się na poziomie 19,5 mld zł, podczas gdy w 2017 roku było dodatnie i wyniosło 2,5 mld zł. W porównaniu z rokiem 2017, bilans handlowy Polski uległ pogorszeniu.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Co to jest bilans handlowy?

Bilans handlowy to różnica między wartością eksportu a importu towarów w danym kraju w określonym czasie.

Co oznacza dodatni bilans handlowy?

Dodatni bilans handlowy (nadwyżka handlowa) oznacza, że kraj eksportuje więcej towarów, niż importuje.

Czy deficyt handlowy jest zawsze zły?

Nie, deficyt handlowy nie zawsze jest zły. Współcześni ekonomiści wskazują, że może on mieć zarówno korzyści, jak i wady, a jego wpływ zależy od wielu czynników.

Jak bilans handlowy wpływa na PKB?

Nadwyżka handlowa przyczynia się do wzrostu PKB, natomiast deficyt handlowy go obniża.

Które kraje mają zazwyczaj dodatni bilans handlowy?

Kraje o wysokiej stopie oszczędności, gospodarki oparte na eksporcie, takie jak Japonia, Niemcy i Chiny, często mają dodatni bilans handlowy.

Jaki jest bilans handlowy Polski?

W 2018 roku Polska odnotowała ujemny bilans handlowy.

Podsumowanie

Bilans handlowy jest ważnym wskaźnikiem ekonomicznym, który informuje o relacjach handlowych danego kraju z resztą świata. Choć tradycyjnie nadwyżka handlowa była postrzegana jako pozytywny znak, a deficyt jako negatywny, współczesne spojrzenie na tę kwestię jest bardziej zniuansowane. Ważne jest zrozumienie, że bilans handlowy to tylko jeden z elementów skomplikowanej układanki, jaką jest gospodarka narodowa, i jego interpretacja wymaga uwzględnienia wielu kontekstów i czynników.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Kraje z Dodatnim Bilansem Handlowym: Co Warto Wiedzieć?, możesz odwiedzić kategorię Handel.