Itzhak Stern: Księgowy, który ocalił setki istnień

Itzhak Stern, postać często pozostająca w cieniu słynnego Oskara Schindlera, był człowiekiem o niezwykłej inteligencji i odwadze, który odegrał kluczową rolę w ocaleniu setek Żydów podczas Holokaustu. Jego historia, choć mniej znana, jest równie inspirująca i świadczy o sile ludzkiego ducha w obliczu okrucieństwa.

Wczesne lata i zaangażowanie w społeczność żydowską

Itzhak Stern urodził się 25 stycznia 1901 roku w Krakowie. Od młodości był aktywnym i szanowanym członkiem społeczności żydowskiej. Jego zaangażowanie w życie publiczne było znaczące – pełnił funkcję wiceprezesa Agencji Żydowskiej na Zachodnią Polskę oraz był członkiem Centralnego Komitetu Syjonistycznego. Te stanowiska świadczyły o jego pozycji i wpływie w ówczesnym środowisku żydowskim. W 1938 roku zaręczył się z Sophią Backenrot, jednak wybuch wojny opóźnił ich ślub.

Spotkanie z Oskarem Schindlerem – początek niezwykłej współpracy

Losy Sterna zmieniły się diametralnie 18 listopada 1939 roku, kilka miesięcy po rozpoczęciu niemieckiej okupacji Polski. Został on przedstawiony Oskarowi Schindlerowi, niemieckiemu przedsiębiorcy, który w tamtym czasie współpracował z Abwehrą. Stern pracował wówczas jako księgowy dla Josefa „Seppa” Auego, również agenta Abwehry, który przejął kontrolę nad dawnym miejscem pracy Sterna jako Treuhänder (zarządca powierniczy). Schindler, zainteresowany przejęciem fabryki emalii Rekord Ltd, należącej do żydowskich biznesmenów, pokazał Sternowi bilans firmy.

Stern, dzięki swojej wiedzy i doświadczeniu, doradził Schindlerowi, aby ten nie działał jako zarządca powierniczy pod auspicjami Haupttreuhandstelle Ost (Głównego Urzędu Powierniczego dla Wschodu), ale aby zakupił lub wydzierżawił przedsiębiorstwo bezpośrednio. Taka forma działania dawała Schindlerowi większą swobodę w zarządzaniu firmą i uniezależniała go od ścisłych dyktatów nazistów, w tym pozwalała na zatrudnianie większej liczby Żydów. Pomimo że Stern był Żydem, a Schindler członkiem NSDAP, ich relacja od początku była oparta na wzajemnym szacunku. Jak wspominał Stern:

Nie wiedziałem, czego chce i byłem przerażony... [do] 1 grudnia my, polscy Żydzi, byliśmy mniej więcej pozostawieni sami sobie. Oczywiście aryzowali fabryki. A jeśli Niemiec zadał ci pytanie na ulicy, musiałeś poprzedzić odpowiedź słowami „Jestem Żydem...”. Ale dopiero 1 grudnia musieliśmy zacząć nosić Gwiazdę Dawida. Sytuacja dla Żydów zaczęła się pogarszać, Miecz Damoklesa wisiał już nad naszymi głowami, kiedy spotkałem się z Oskarem Schindlerem.

Podczas kolejnego spotkania Stern zasugerował Schindlerowi wykorzystanie żydowskiej siły roboczej w jego fabryce Deutsche Emaillewarenfabrik (Niemiecka Fabryka Wyrobów Emaliowanych). Praca przymusowa Żydów była tańsza niż praca polskich robotników, a co ważniejsze, dawała im ochronę przed deportacjami. Schindler posłuchał rady Sterna, co zapoczątkowało jego działania na rzecz ratowania Żydów podczas Holokaustu.

Praca w fabryce Schindlera i pomoc Żydom

Krakowscy Żydzi zostali zamknięci w getcie krakowskim sześć miesięcy po wkroczeniu wojsk niemieckich do Krakowa. Getto zostało całkowicie zlikwidowane w 1943 roku. Osoby uznane za zdolne do pracy (jako siła robocza) zostały wysłane do obozu koncentracyjnego w Płaszowie, w tym pracownicy Schindlera i Stern. Pozostali trafili do różnych obozów śmierci na terenie całej Polski. W Płaszowie Stern i jego brat Natan, wraz z Mietkiem Pemperem i Josephem Bauem, byli zmuszeni pracować w biurze obozu. Tam często spotykali się z osławionym komendantem obozu, Amonem Göth. Stern wspierał Pempera w jego wysiłkach na rzecz zapobieżenia zamknięciu i likwidacji Płaszowa, wiedząc, że choć warunki tam były straszne, likwidacja prawdopodobnie oznaczała śmierć wszystkich więźniów.

Przez cały ten czas Stern utrzymywał kontakt ze Schindlerem i działał na rzecz poprawy warunków życia Żydów, w tym przenosząc pracowników do fabryki Schindlera, dystrybuując pieniądze pomocowe i próbując informować świat zewnętrzny o ich trudnej sytuacji. Jego rola jako łącznika między Schindlerem a żydowską społecznością była nieoceniona. Stern nie tylko doradzał Schindlerowi w sprawach biznesowych, ale także aktywnie uczestniczył w procesie selekcji i ochrony Żydów, którzy mieli znaleźć schronienie w fabryce.

Lista Schindlera i obóz w Brünnlitz

W 1944 roku, kiedy likwidacja Płaszowa stała się nieunikniona, Schindler podjął decyzję o otwarciu nowego obozu pracy, Brünnlitz, w Brněncu w okupowanej Czechosłowacji, dla swoich żydowskich pracowników. Miało to na celu uchronienie ich przed wysłaniem do obozów śmierci. Stern i ocalali członkowie jego rodziny zostali umieszczeni na słynnej liście Schindlera, która miała zapewnić im transfer do Brünnlitz. Niestety, matka Sterna zmarła na chorobę, gdy wraz z innymi kobietami z listy Schindlera została przeniesiona do Auschwitz, zanim Schindler zdążył zorganizować ich transport do Brünnlitz. Mężczyźni z listy Schindlera, w tym Stern i Natan, zostali przetransportowani do Gross-Rosen, a następnie do stosunkowo bezpiecznego Brünnlitz, gdzie Stern pracował bezpośrednio ze Schindlerem i stał się jednym z liderów żydowskich pracowników.

Dzięki swojemu członkostwu w NSDAP i służbie w Abwehrze, Schindler był narażony na aresztowanie po klęsce nazistowskich Niemiec. Stern i inni żydowscy liderzy napisali list poświadczający działania Schindlera na rzecz ratowania Żydów, który wręczyli mu przed jego ucieczką na linie alianckie. Ten list stał się ważnym dowodem w powojennych procesach i przyczynił się do uznania zasług Schindlera.

Życie po wojnie i pamięć o Schindlerze

Po wyzwoleniu obozu w Brünnlitz przez Armię Czerwoną, Stern przeniósł się do Paryża, a ostatecznie wyemigrował do Izraela. Nie zapomniał o swoim przyjacielu i dobroczyńcy. Aktywnie działał na rzecz szerszego uznania zasług Schindlera, napisał nawet broszurę o jego działalności ratunkowej. Stern i Schindler pozostali przyjaciółmi do końca życia, korespondując ze sobą aż do śmierci Schindlera w 1974 roku (informacja w tekście źródłowym o śmierci w 1969 roku jest prawdopodobnie błędna, inne źródła wskazują na 1974 rok). Relacje mówią, że Schindler „płakał nieutulony” na pogrzebie Sterna, co świadczy o głębokiej więzi, jaka ich łączyła.

Historia Itzhaka Sterna jest dowodem na to, że nawet w najmroczniejszych czasach, jednostki mogą dokonywać heroicznych czynów. Jego rola w ratowaniu Żydów, choć często niedoceniana, była fundamentalna. To on, jako księgowy i doradca, wprowadził Schindlera na drogę, która uczyniła go „Sprawiedliwym wśród Narodów Świata”. Pamięć o Itzhaku Sternie powinna być pielęgnowana, aby kolejne pokolenia mogły czerpać inspirację z jego odwagi, mądrości i poświęcenia.

Czy Schindler i Stern spotkali się ponownie po wojnie?

Tak, Schindler i Stern spotkali się ponownie po wojnie. Zdjęcie zrobione w Paryżu w biurze Herberta Steinhouse'a ukazuje ich ponowne spotkanie po czterech latach rozłąki. Obaj mężczyźni w tamtym czasie starali się opuścić Europę.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Kim był Itzhak Stern?

Itzhak Stern był księgowym i działaczem społecznym żydowskiego pochodzenia z Krakowa, który odegrał kluczową rolę w ratowaniu Żydów przez Oskara Schindlera podczas Holokaustu.

Jak Stern poznał Oskara Schindlera?

Stern poznał Schindlera w 1939 roku, kiedy pracował jako księgowy dla Josefa Auego. Schindler planował przejąć fabrykę i zasięgnął rady Sterna.

Jaką rolę odegrał Stern w działalności Schindlera?

Stern doradził Schindlerowi zakup fabryki, a nie zarząd powierniczy, co dało Schindlerowi większą swobodę. Zasugerował również zatrudnienie żydowskiej siły roboczej, co stało się początkiem akcji ratunkowej.

Czy Stern był na liście Schindlera?

Tak, Itzhak Stern i jego brat Natan byli na liście Schindlera i zostali przeniesieni do obozu w Brünnlitz.

Co stało się ze Sternem po wojnie?

Po wojnie Stern wyemigrował do Izraela i aktywnie działał na rzecz upamiętnienia Oskara Schindlera. Pozostał z nim w przyjaźni do końca życia.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Itzhak Stern: Księgowy, który ocalił setki istnień, możesz odwiedzić kategorię Rachunkowość.