Zobowiązania banku centralnego

Bank centralny, podobnie jak każdy inny bank, posiada bilans, w którym aktywa muszą równoważyć się z pasywami i kapitałem własnym. Zrozumienie zobowiązań banku centralnego jest kluczowe dla poznania fundamentów systemu bankowego i polityki pieniężnej. Te zobowiązania, choć mogą wydawać się abstrakcyjne, mają realny wpływ na gospodarkę i nasze codzienne finanse.

Czym są zobowiązania banku centralnego?

Zobowiązania banku centralnego to nic innego jak pieniądze bazowe systemu bankowego. Są to środki, które bank centralny jest winien różnym podmiotom. Najważniejsze z nich to:

• Banknoty w obiegu: Fizyczne banknoty, które trzymamy w portfelach lub firmach.
• Rezerwy banków komercyjnych: Środki, które banki komercyjne przechowują w banku centralnym.

Przyjrzyjmy się bliżej każdej z tych kategorii, korzystając z przykładu Banku Anglii.

Banknoty w obiegu

Banknoty w obiegu to najbardziej namacalne zobowiązanie banku centralnego. Reprezentują wartość nominalną wydrukowanych banknotów, które są w użyciu publicznym. Z perspektywy bilansu banku centralnego, są one traktowane jako zobowiązanie, ponieważ bank centralny jest zobowiązany do honorowania ich wartości.

Jak pokazuje historia, udział banknotów w obiegu w stosunku do PKB ma tendencję spadkową. Jest to związane z rozwojem alternatywnych metod płatności, takich jak karty płatnicze, przelewy elektroniczne i płatności mobilne. Jednak banknoty nadal odgrywają istotną rolę, szczególnie w transakcjach gotówkowych i dla osób, które nie posiadają kont bankowych. Warto zauważyć, że w porównaniu z całkowitymi zobowiązaniami w gospodarce, banknoty stanowią stosunkowo niewielką ich część.

Rezerwy banków komercyjnych

Drugą główną kategorią zobowiązań banku centralnego są rezerwy utrzymywane przez banki komercyjne. Są to depozyty, które banki komercyjne składają w banku centralnym. Bank centralny działa jako bank dla banków komercyjnych, ułatwiając im rozliczanie się między sobą i zarządzanie płynnością.

Rezerwy banków komercyjnych dzielą się na dwie główne części:

• Saldo rachunków rezerw banków komercyjnych: Są to depozyty banków komercyjnych na ich rachunkach w banku centralnym. Przed kryzysem finansowym z 2008 roku salda rezerw były zazwyczaj niewielkie. Jednak po kryzysie ich wartość gwałtownie wzrosła. W bilansie Banku Anglii z 2021 roku stanowiły one około 85% zobowiązań banku. Ten wzrost jest związany z polityką luzowania ilościowego (QE), o której powiemy więcej później.
• Rezerwy obowiązkowe: Banki centralne mogą regulować minimalny poziom rezerw, które banki komercyjne muszą utrzymywać w banku centralnym. Mają one na celu zapewnienie bankom odpowiedniej płynności, aby mogły sprostać wypłatom depozytów klientów. W Wielkiej Brytanii nazywa się je „depozytami wskaźnika rezerwy gotówkowej”. Jednak, jak pokazują dane, stanowią one niewielki odsetek całkowitych zobowiązań.

Drastyczny wzrost depozytów banków komercyjnych (rezerw) w Banku Anglii, widoczny w danych historycznych, jest typowy dla wielu banków centralnych w okresie luzowania ilościowego.

Bank centralny, baza monetarna i dług publiczny

Zobowiązania banku centralnego – banknoty i rezerwy banków komercyjnych – razem tworzą bazę monetarną. Co istotne, bank centralny jest własnością rządu. W rzeczywistości cała baza monetarna gospodarki jest formą długu publicznego.

Rządy, poprzez swoje banki centralne, gwarantują wartość pieniądza bazowego. Na przykład, banknoty dolarowe w USA są podpisane przez Sekretarza Skarbu, a indyjski banknot 500 rupii zawiera napis „Gwarantowane przez Rząd Federalny”. Rząd Wielkiej Brytanii w swoich oficjalnych dokumentach włącza banknoty, monety i inne zobowiązania Banku Anglii do długu publicznego.

Zrozumienie, że baza monetarna jest zobowiązaniem rządu, ułatwia zrozumienie mechanizmu luzowania ilościowego (QE).

Obligacje rządowe i luzowanie ilościowe (QE)

Przed globalnym kryzysem finansowym w latach 2007-2009 rezerwy banków komercyjnych były stosunkowo niewielkie w porównaniu z innymi zobowiązaniami Banku Anglii. Jednak w ostatnich latach ich wartość znacznie wzrosła. Dlaczego?

W odpowiedzi na kryzys finansowy i osiągnięcie przez stopy procentowe poziomu zerowej dolnej granicy, wiele banków centralnych, w tym Bank Anglii, zastosowało politykę luzowania ilościowego (QE). Celem QE było obniżenie długoterminowych stóp procentowych i pobudzenie popytu zagregowanego. Banki centralne realizowały QE poprzez zakup obligacji rządowych na rynku obligacji, głównie od instytucji finansowych, takich jak fundusze emerytalne i firmy ubezpieczeniowe.

Kiedy rządy potrzebują pożyczek na sfinansowanie deficytu budżetowego, emitują obligacje. Zazwyczaj nabywcami są firmy ubezpieczeniowe lub fundusze emerytalne, które traktują obligacje rządowe jako bezpieczne aktywa w swoich portfelach inwestycyjnych. Są one jednak gotowe sprzedawać obligacje na rynku, w zależności od ceny.

Gdy bank centralny zwiększył popyt na obligacje, ich cena na rynku wzrosła. Wyższa cena obligacji oznaczała niższą stopę procentową. W ten sposób, mimo że krótkoterminowa stopa procentowa była bliska zera, stopy procentowe od obligacji długoterminowych spadły.

Proces QE znajduje odzwierciedlenie w bilansie banku centralnego. Bank centralny kupował obligacje za nowo utworzone pieniądze bazowe. Sprzedawcy obligacji deponowali te środki w bankach komercyjnych. Banki komercyjne z kolei deponowały część tych „nadmiernych rezerw” na swoich rachunkach w banku centralnym. To właśnie ten proces doprowadził do wzrostu depozytów banków w banku centralnym, widocznego w strukturze zobowiązań banku centralnego.

Aktywa banku centralnego

Obligacje zakupione przez bank centralny w ramach QE stanowią aktywa banku centralnego. W bilansie Banku Anglii są one wykazane jako „Instrument zakupu aktywów” (APF). Przed wprowadzeniem QE całkowite aktywa (i zobowiązania) banku były znacznie mniejsze, a obligacje rządowe stanowiły niewielką część aktywów. Obecnie APF stanowi ponad 80% całkowitych aktywów Banku Anglii.

Obligacje te są aktywem dla banku centralnego, ale zobowiązaniem dla rządu. W marcu 2021 roku rząd Wielkiej Brytanii był winien Bankowi Anglii prawie 800 miliardów funtów. Stanowiło to prawie połowę całkowitego długu publicznego Wielkiej Brytanii w tamtym czasie.

QE a dług publiczny

Może się wydawać paradoksalne, że rząd jest właścicielem banku centralnego, a jednocześnie jest mu winien znaczną sumę pieniędzy. Czy dług rządu wobec własnego banku centralnego jest prawdziwym długiem?

Odpowiedź brzmi: tak. Chociaż rząd jest winien Bankowi Anglii, Bank Anglii ma odpowiadające zobowiązania wobec sektora prywatnego w postaci banknotów i rezerw banków komercyjnych. Kiedy bank centralny kupuje obligacje rządowe, dług nie znika, po prostu zmienia formę.

QE spowodowało znaczącą zmianę w strukturze długu publicznego. Dług długoterminowy (obligacje) został zamieniony na dług krótkoterminowy w postaci rezerw banków, od których bank centralny płaci odsetki. Podobny schemat wystąpił w wielu innych krajach.

QE, dług publiczny i inflacja

W XXI wieku mieliśmy do czynienia z dwoma epizodami głębokiej recesji: po globalnym kryzysie finansowym i w wyniku pandemii COVID-19. W obu przypadkach tradycyjna polityka pieniężna, polegająca na obniżaniu stóp procentowych w celu pobudzenia popytu i uniknięcia deflacji, była utrudniona ze względu na zerową dolną granicę stóp procentowych.

Rządy zastosowały ekspansywną politykę fiskalną, aby zwiększyć popyt zagregowany, i sprzedawały obligacje długoterminowe, aby to sfinansować. Jednak w większości krajów banki centralne ostatecznie kupiły te obligacje poprzez QE, co oznaczało, że większość pożyczek została sfinansowana poprzez zwiększenie rezerw banków centralnych, a tym samym poprzez inną formę długu publicznego.

Pojawia się pytanie: co stanie się z tymi rezerwami i czy wzrost długu publicznego (część którego jest teraz w postaci wyższych rezerw bankowych) spowoduje inflację? Jest to kwestia sporną. Jednak modele ekonomiczne sugerują, że zwiększenie rezerw samo w sobie nie musi prowadzić do inflacji, jeśli bank centralny skutecznie kontroluje stopy procentowe i dąży do osiągnięcia celu inflacyjnego.

Bank centralny nadal będzie realizował swój cel inflacyjny, podnosząc stopy procentowe, aby ograniczyć popyt zagregowany, jeśli pojawi się luka inflacyjna. Banki komercyjne udzielają kredytów (a tym samym zwiększają popyt zagregowany), gdy dostrzegają zyskowne możliwości kredytowe. Sama obecność wysokich rezerw nie skłoni ich do udzielania kredytów. Oznacza to, że rezerwy będą po prostu bezczynnie leżeć na rachunkach rezerw, naliczając odsetki.

Kiedy QE zostało przyjęte jako polityka pieniężna, banki centralne zaczęły płacić odsetki od rezerw, a ta stopa procentowa jest stopą procentową polityki pieniężnej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy depozyty banków komercyjnych w banku centralnym są traktowane jako zobowiązanie banku centralnego?

Tak, depozyty banków komercyjnych, zarówno rezerwy obowiązkowe, jak i nadwyżki rezerw, są zobowiązaniami banku centralnego.

Czy luzowanie ilościowe (QE) zawsze prowadzi do wzrostu inflacji?

Niekoniecznie. QE samo w sobie nie musi powodować inflacji, jeśli bank centralny odpowiednio zarządza stopami procentowymi i kontroluje popyt zagregowany. Wzrost inflacji wystąpiłby tylko wtedy, gdyby bank centralny nie podniósł stopy procentowej w odpowiedzi na rosnącą inflację.

Czy zakup obligacji rządowych przez bank centralny w ramach QE zmniejsza dług publiczny?

Nie, zakup obligacji w ramach QE nie zmniejsza całkowitego długu publicznego. Zmienia jedynie strukturę długu, zamieniając dług długoterminowy na krótkoterminowy (rezerwy banków komercyjnych).

Dlaczego banki centralne stosują luzowanie ilościowe?

Luzowanie ilościowe jest stosowane, gdy stopy procentowe zbliżają się do zera, a bank centralny chce dalej stymulować gospodarkę poprzez obniżenie długoterminowych stóp procentowych i zwiększenie płynności w systemie finansowym.

Zrozumienie zobowiązań banku centralnego jest fundamentem wiedzy o systemie finansowym i mechanizmach polityki pieniężnej. Banknoty w obiegu i rezerwy banków komercyjnych, choć różnią się charakterem, łączy je kluczowa rola w funkcjonowaniu gospodarki i kontroli inflacji.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Zobowiązania banku centralnego, możesz odwiedzić kategorię Rachunkowość.