Olsztyn: Historia, Nazwa i Dziedzictwo Warmii

Olsztyn, stolica Warmii i Mazur, to miasto o bogatej i złożonej historii, której korzenie sięgają głęboko w przeszłość. Jego nazwa, brzmiąca znajomo po polsku, kryje w sobie niemieckie pochodzenie i odzwierciedla charakterystyczne położenie nad rzeką Łyną. W tym artykule przeniesiemy się w czasie, aby prześledzić dzieje Olsztyna, od prehistorii, przez czasy krzyżackie i polskie, aż po współczesność, odkrywając tajemnice jego nazwy i dziedzictwa.

Pochodzenie Nazwy Olsztyn

Nazwa Olsztyn ma fascynującą historię. Polska nazwa, Olsztyn, jest spolszczeniem pierwotnej niemieckiej nazwy i była używana już w średniowieczu. Prawdopodobnie zawdzięcza swoje brzmienie podobieństwu do Olsztyna koło Częstochowy. Już w XV wieku Jan Długosz wspominał polskie odpowiedniki nazwy – Holsten i Olsten. Formy Olsthin i Olstin pojawiały się pod koniec XV wieku, a od XVII wieku nazwa Olsztyn stała się powszechna w dokumentach.

Z kolei niemiecka nazwa, Allenstein, dosłownie oznacza „kamień nad Łyną, łyński kamień”, a w przenośni „zamek nad Łyną”. Została ona użyta w przywileju lokacyjnym miasta z 1353 roku. Pochodzi od nazwy rzeki Łyna, która po niemiecku brzmiała Alle, wywodzącej się od staropruskiej nazwy Alne (1251, 1308 r.) lub wcześniejszej Alina oznaczającej „łanię”. Końcówka -stein (dosł. ‘kamień’) była często używana jako poetyckie określenie zamku lub twierdzy. Warto dodać, że bardziej dosłowna nazwa Allenburg była już zajęta przez zamek nad dolną Łyną, późniejsze miasto Alembork, w momencie zakładania Olsztyna.

Prehistoria i Początki Osadnictwa

Najstarsze ślady ludzkiej obecności na terenie dzisiejszego Olsztyna pochodzą prawdopodobnie ze środkowej epoki kamiennej. W epoce neolitycznej pojawiły się narzędzia rolnicze, a ślady osadnictwa neolitycznego odnaleziono w Jarotach. W tym okresie nad górną Łynę dotarła ludność kultury amfor kulistych i kultury ceramiki sznurowej.

Najstarsza znana osada z Olsztyna pochodzi z epoki brązu (ok. 1100–400 p.n.e.). Odkryto ją w 1933 roku w zakolu Łyny, w okolicy Hermenau. Badania archeologiczne Leonharda Fromma wykazały, że grodzisko otoczone wodą i podwójną palisadą należało do ludności kultury łużyckiej. Ślady osadnictwa z epoki brązu odkryto także nad jeziorem Długim, w Lesie Miejskim, Dajtkach, Pozortach i Brzezinach.

Wczesna epoka żelaza (III – I w. p.n.e.) to okres funkcjonowania pojedynczych osad w Jarotach, Brzezinach, Pozortach, Kortowie, Dajtkach i Likusach. W Redykajnach odkryto kurhan z 30 urnami, a w Pozortach i okolicach ul. Jagiellończyka osady obronne z tej epoki. Kolejne osiedle z epoki żelaza odkryto na Wzgórzu Hindenburga.

Źródła historyczne z okresu „rzymskiego” wspominają o Estach i Galindach zamieszkujących te tereny. Na terenie Olsztyna odnaleziono także zabytki kultury przeworskiej, świadczące o obecności germańskich Wandalów. W I wieku n.e. tereny te opanowali wschodniogermańscy Goci, tworząc kulturę wielbarską. Ślady tej kultury, w tym osady i cmentarzyska, odnaleziono w Olsztynie. Po opuszczeniu tych terenów przez Gotów w V wieku, w VI wieku w okolice Olsztyna przybył lud kultury olsztyńskiej, utożsamiany z germańskimi Herulami.

Po zaniku kultury olsztyńskiej nastąpił regres, a następnie powolne kształtowanie się plemion pruskich. Pozostałością tego okresu są liczne grodziska obronne, w tym grodzisko w Lesie Miejskim nad Łyną (Zaklęty Zamek) i przyległa osada (Sędyty). Osada ta, funkcjonująca między VIII a XI wiekiem, miała charakter handlowy, o czym świadczą arabskie dirhemy z VIII wieku.

Z czasem ziemie zamieszkane przez pruskich Galindów wyludniły się aż do podboju krzyżackiego.

Olsztyn w Czasach Warmii i Zakonu Krzyżackiego

W XIII wieku terytorium późniejszego Olsztyna znajdowało się w krainie Galindia. Ziemia Bertingen, obejmująca rejon Olsztyna, wchodziła w obręb obszaru plemienia Galindów. Po podboju Prus przez zakon krzyżacki w latach 1230–1283, Galindia była już niemal wyludniona. Nowe osadnictwo utrudniały najazdy Litwinów.

W 1243 roku biskup warmiński otrzymał 1/3 terytorium diecezji, tworząc Warmię. W miarę podboju Prus, osadnictwo warmińskie rozszerzało się na południe. W 1325 roku wójt Fryderyk von Liebenzell założył strażnicę Wartenburg (Barczewko). W 1334 roku wójt Henryk von Luter założył drugą strażnicę na terenie ziemi Bertingen, prawdopodobnie w okolicy Bartążka lub Kielar. W 1335 roku powstał majątek rycerski Bartążek, a następnie wsie Wadąg, Pistki, Brąswałd, Dywity, Jaroty, Warkały, Jonkowo, Bartąg, Tomaszkowo i Wołowno.

Prawdopodobnie około 1345 roku wójt Henryk von Luter rozpoczął budowę murowanego zamku w nowym miejscu, około 9 km na północ od starej strażnicy. Zamek powstał w zakolu Łyny, na granicy ziem Bertingen i Gudikus. W pobliżu zamku rozpoczęto poszukiwania miejsca pod miasto.

W 1346 lub 1347 roku ustalono granice południowej Warmii i podzielono jej terytorium. Ziemie Bertingen i Gudikus utworzyły komornictwo olsztyńskie należące do kapituły warmińskiej, a ziemia Gunlauken komornictwo barczewskie podległe biskupowi. Kapituła powierzyła nadzór nad komornictwem olsztyńskim komornikowi Sanglade i kontynuowała budowę zamku i poszukiwania miejsca pod miasto.

Po bitwie nad Strawą w 1348 roku, w maju 1348 roku dostojnicy kapituły podjęli decyzję o wyznaczeniu granic nowego miasta w pobliżu zamku nad Łyną i szczegółach kolonizacji komornictwa. Na miasto wyznaczono teren na południe od zamku, w zakolu Łyny. Budowa miasta rozpoczęła się jeszcze w 1348 roku. Na zasadźcę miasta kapituła wyznaczyła Jana z Łajs.

31 października 1353 roku kapituła warmińska we Fromborku nadała miastu przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim oraz nazwę Allenstein. Dziedzicznym sołtysem ustanowiono Jana z Łajs. Miasto otrzymało 178 łanów gruntu, las miejski i wieś Sędyty.

Dogodne położenie i zamek zapewniały miastu bezpieczeństwo rozwoju. W 1356 roku Litwini próbowali bezskutecznie zdobyć miasto i zamek. Olsztyn był umacniany, a na zamku zlokalizowano magazyny żywności. W 1378 roku powiększono obszar Olsztyna i nadano dodatkowy las miejski. Olsztyn stał się trzecim co do wielkości miastem na Warmii.

Władzę nad miastem sprawowała kapituła warmińska. Miastem zarządzał dziedziczny sołtys, a od XV wieku rada miejska. Na początku XVI wieku rada miejska wykupiła urząd sołtysa i mogła wybierać burmistrza. Miasto posługiwało się herbem kapituły – półkrzyżem i bramą z trzema wieżami – oraz pieczęcią św. Jakuba patrona kościoła.

W drugiej połowie XIV wieku wzniesiono kościół św. Jakuba Apostoła, przykład gotyku ceglanego. Do dziś przetrwała sieć ulic i część murów obronnych z XIV wieku.

Olsztyn w Prusach Królewskich

W czasach przynależności Warmii do państwa zakonu krzyżackiego, Warmia była wbudowana w system obronny zakonu. W czasie wielkiej wojny (1409-1411) Olsztyn wystawił chorągiew, która walczyła po stronie krzyżackiej w bitwie pod Grunwaldem. Po klęsce grunwaldzkiej, w 1410 roku, mieszczanie i kapituła poddali Olsztyn królowi Władysławowi Jagielle. Król przekazał zamek księciu mazowieckiemu Januszowi I. Polska załoga opuściła zamek pod koniec września.

W 1414 roku, w czasie wojny głodowej, Olsztyn został zdobyty i spalony przez wojska polsko-litewskie. Zamek został powierzony rycerzowi Dziersławowi z Włostowic. W 1464 roku biskup warmiński Paweł Legendorf poddał Warmię królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Na mocy pokoju toruńskiego w 1466 roku Warmia przeszła pod zwierzchnictwo Polski, stając się częścią Prus Królewskich.

Po wojnie trzynastoletniej nastąpił okres spokoju i odbudowy. Pod koniec XV i na początku XVI wieku mieszczanie olsztyńscy wzmocnili obwarowania miejskie, budując ceglane mury obronne i Wysoką Bramę. W 1521 roku, podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, Olsztyn i zamek pozostały bezpieczne dzięki fortyfikacjom. Administratorem dóbr kapituły był wówczas Mikołaj Kopernik, który kierował obroną zamku i podjął akcję zasiedlania spustoszonych wsi. Kopernik prowadził na zamku także obserwacje astronomiczne.

W kolejnym wieku Olsztyn rozwijał się jako miasto handlu i rzemiosła. Rozwój ten został zahamowany przez wojny północne w XVII i XVIII wieku oraz epidemię dżumy. Dzięki wsparciu kapituły, Olsztyn poprawił swoje położenie w XVIII wieku.

Olsztyn w Państwie Pruskim

W 1772 roku, podczas I rozbioru Polski, Warmia została wcielona do Królestwa Prus. Nastąpiła sekularyzacja i likwidacja Warmii jako organizmu państwowego. Olsztyn i zamek stały się własnością króla pruskiego. W czasie wojen napoleońskich Olsztyn odegrał ważną rolę. W lutym 1807 roku doszło do bitwy pod Olsztynem między wojskami francuskimi i rosyjskimi. Napoleon Bonaparte przebywał wówczas w Olsztynie.

Rządy francuskie przyniosły zmiany prawne i społeczne, w tym wprowadzenie samorządu terytorialnego. W 1818 roku powstał powiat olsztyński. Druga połowa XIX wieku to dynamiczny rozwój Olsztyna pod rządami burmistrzów Roberta Zakrzewskiego i Oskara Beliana. Powstał szpital, magistrala kolejowa, gimnazjum. Liczba mieszkańców wzrosła z 4 tys. w 1846 do 25 tys. w 1895 roku. Olsztyn stał się ośrodkiem polskiego ruchu narodowego na Warmii. W 1886 roku ukazała się „Gazeta Olsztyńska”, a w 1891 roku powstało Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe „Zgoda”.

Pod koniec XIX wieku do Olsztyna doprowadzono kolej. Miasto zaczęło rozwijać się w kierunku dworca. Powstały nowe gmachy publiczne, ratusz, kościoły i dzielnice mieszkaniowe. W Olsztynie pojawiła się instalacja gazowa, telefon, wodociąg, kanalizacja i elektryczność. Uruchomiono tramwaje i lotnisko. W latach 1893–1900 w Olsztynie mieszkał kompozytor Feliks Nowowiejski.

Po I wojnie światowej plebiscyt z 1920 roku zdecydował o pozostaniu Olsztyna przy Niemczech. W latach 20. i 30. XX wieku Olsztyn intensywnie się rozbudowywał. W 1939 roku mieszkało w nim ponad 50 tys. osób. Podczas II wojny światowej w Olsztynie działała komórka AK „Okno”.

Olsztyn w XX Wieku i Współcześnie

22 stycznia 1945 roku Olsztyn zajęła Armia Czerwona. Po kilku dniach żołnierze radzieccy podpalili miasto, niszcząc ok. 40% zabudowy. 21 marca 1945 roku Jakub Prawin przejął administrację Warmii i Mazur. Ludność niemieckojęzyczna została wysiedlona, a na jej miejsce napłynęli polscy osadnicy. W 1946 roku miasto liczyło 23 tys. mieszkańców, a w 1950 roku – 45 tys.

Po 1945 roku Olsztyn, jako stolica województwa, znacznie się rozwinął. Przeniesiono do niego siedzibę kurii biskupiej. Zlokalizowano zakłady przemysłowe. Pod koniec lat 60. Olsztyn liczył 70 tys. mieszkańców. Na początku lat 70. liczba ludności przekroczyła 100 tys. mieszkańców. Powstały nowe osiedla na wschód i południowy wschód od dawnej granicy miasta. W 1965 roku zlikwidowano tramwaje, a w 1971 roku trolejbusy. W 1980 roku w mieście wybuchła „sprawa Wojnowskiego”. W okresie stanu wojennego działała opozycja.

Po 1989 roku odtworzono samorząd terytorialny. W 1990 roku Olsztyn przekroczył 163 tys. mieszkańców. W 1999 roku powstał Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Olsztyn nadal się rozwija, rozbudowując osiedla mieszkaniowe i dzielnicę przemysłową. Jest jednym z niewielu miast z dodatnim przyrostem naturalnym i saldem migracji.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)