Kim jest kardynał i jaką rolę pełni w Kościele?

Ogłoszone przez papieża Franciszka zwołanie kolejnego konsystorza kardynałów to doskonała okazja, by przyjrzeć się bliżej tej fascynującej instytucji. Kim właściwie są kardynałowie i jaką rolę odgrywają w strukturze Kościoła katolickiego? Zapraszamy do lektury artykułu, który przybliży historię, funkcje i znaczenie kardynałów w dzisiejszym świecie.

Początki kardynalatu – korzenie i ewolucja

Instytucja kardynalatu, charakterystyczna dla Kościoła zachodniego, ma swoje korzenie w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, a dokładniej w IV wieku. Choć pierwsze wzmianki o kardynałach w nieco innym kontekście pojawiają się już wcześniej, to papież Sylwester I w IV wieku użył terminu „presbyteri et diaconi cardinales”, odnosząc go do głównych kapłanów i diakonów Rzymu.

Początkowo mianem kardynałów określano duchownych przypisanych do konkretnych kościołów rzymskich – 25 kościołów i 7 diakonii regionalnych, a także 6 diakonii palatyńskich i 7 biskupstw podmiejskich. Z czasem termin ten zaczął obejmować ważne świątynie w innych włoskich miastach i poza Italią. Jednak pod koniec pierwszego tysiąclecia, mianem kardynałów nazywano już tylko wyższych duchownych z Rzymu i okolic, blisko związanych z papieżem.

W pierwszych wiekach kardynałami mogli być diakoni, prezbiterzy, a później także biskupi. Biskupi kardynałowie pojawili się, gdy papieże zaczęli zwoływać biskupów z okolicznych diecezji. Dawny podział na kardynałów-biskupów, kardynałów-prezbiterów i kardynałów-diakonów przetrwał do dziś, z przewagą kardynałów-prezbiterów.

Wzrost znaczenia Kolegium Kardynalskiego

Znaczenie kardynałów zaczęło wzrastać w XI wieku. Kluczowym momentem był rok 1058, kiedy to kardynałowie po raz pierwszy samodzielnie wybrali papieża – Mikołaja II. Wcześniej wybór papieża był domeną ludu rzymskiego, biskupów i księży, często pod wpływem władców świeckich. Papież Mikołaj II konstytucją „In Nomine Domini” potwierdził wyłączne prawo kardynałów-biskupów do wyboru papieża.

W 1130 roku w wyborze papieża Innocentego II po raz pierwszy uczestniczyli kardynałowie wszystkich trzech kategorii. W 1179 roku Sobór Laterański III ustalił, że tylko kardynałowie mogą wybierać papieża, wymagając do ważności wyboru większości dwóch trzecich głosów. Stopniowo też, tylko kardynałowie mogli być wybierani na papieża. Ostatnim papieżem niebędącym kardynałem był Urban VI w XIV wieku.

Grzegorz X w 1274 roku ustalił, że kardynałowie muszą zebrać się na konklawe w celu wyboru następcy papieża najpóźniej dziesiątego dnia po jego śmierci. Termin ten, z niewielkimi zmianami, obowiązywał przez wieki.

Początkowo kardynałowie byli duchownymi rzymskimi, później z innych miast włoskich. W drugim tysiącleciu skład narodowy Kolegium Kardynalskiego zaczął się poszerzać, obejmując duchowieństwo spoza Rzymu i Italii.

Kolegium Kardynalskie – struktura i liczebność

Około 1150 roku ukształtowało się Kolegium Kardynalskie, którego honorowym przewodniczącym, dziekanem, jest kardynał-biskup Ostii. Od XII wieku kardynałowie stali w hierarchii wyżej od biskupów i arcybiskupów, a od XV wieku także od patriarchów. Nawet zwykli księża mianowani kardynałami mieli prawo głosu na soborach.

Liczebność Kolegium Kardynalskiego zmieniała się na przestrzeni wieków. W średniowieczu dochodziła do 52, ale zazwyczaj nie przekraczała 30. Sobory w Konstancji i Bazylei ustaliły limit 24 członków. Paweł IV podniósł tę liczbę do 70, a Sykstus V w XVI wieku ustalił liczbę 70 na długie lata, w tym 6 kardynałów-biskupów, 50 kardynałów-prezbiterów i 14 kardynałów-diakonów.

Pierwszym przełomem był pontyfikat Jana XXIII, który zwiększył liczbę kardynałów do 82. Jan XXIII nakazał, aby wszyscy kardynałowie byli biskupami, a jeśli nie posiadali sakry, mieli ją przyjąć przed otrzymaniem insygniów kardynalskich.

Dziekan Kolegium Kardynalskiego reprezentuje Kolegium przed papieżem i zwołuje konklawe. Szacuje się, że od powstania Kolegium, w ciągu wieków, było około 3 tysięcy kardynałów. Łącznie, wliczając „pre-kardynałów” i „quasi-kardynałów”, było ponad 4,4 tys. kardynałów.

Prawa i przywileje kardynałów – oznaki godności

Kardynałowie, poza prawem wyboru papieża, posiadają szereg praw i przywilejów, wyróżniających ich spośród innych biskupów i księży. Do najważniejszych należą:

• Prawo spowiadania, bierzmowania i udzielania niższych święceń na całym świecie bez zgody biskupa miejsca.
• Używanie pastorału (jeśli są biskupami) bez zgody ordynariusza.
• Noszenie mitry podczas czynności liturgicznych, nawet jeśli nie są biskupami.
• Funkcja diakonów podczas Mszy św. sprawowanej przez papieża.
• Obywatelstwo Państwa Watykańskiego.
• Prawo składania zeznań przed sądem w wybranym przez siebie miejscu.
• Wyłączne prawo papieża do sądzenia i pozbawienia urzędu.

Kardynałowie, w tym kurialni i diecezjalni, mają swoje kościoły tytularne w Rzymie i są członkami kongregacji, rad papieskich i innych instytucji watykańskich. Kardynałowie-patriarchowie Kościołów wschodnich zachowują swoje stolice patriarsze. Obowiązkiem kardynałów jest przybywanie do Watykanu na wezwanie papieża, zwłaszcza na konklawe.

Konsystorze – zgromadzenia kardynałów

Kardynałowie są powoływani przez papieża na konsystorzu, czyli zgromadzeniu kardynałów w Rzymie, pod przewodnictwem papieża. Konsystorze wywodzą się z czasów Leona IV w IX wieku, zastępując synody duchowieństwa rzymskiego. Od XI wieku stały się organem doradczym papieża.

Konsystorze odbywały się w różnych miejscach, ale po 1870 roku już tylko w Watykanie. W przeszłości istniały konsystorze tajne, półpubliczne i publiczne. Obecnie Kodeks Prawa Kanonicznego wyróżnia konsystorz zwyczajny i nadzwyczajny.

Konsystorz zwyczajny z udziałem kardynałów w Rzymie, omawia ważne sprawy Kościoła, zatwierdza dekrety beatyfikacyjne i kanonizacyjne. Zwykle jest tajny, ale może być otwarty dla biskupów i przedstawicieli państw. Na konsystorzu zwyczajnym papież wręcza nowym kardynałom insygnia.

Konsystorz nadzwyczajny zwoływany jest dla omówienia najważniejszych spraw Kościoła, z udziałem wszystkich kardynałów. Jan Paweł II zwołał 6 takich zgromadzeń w latach 1979-2001. Papież nie musi zasięgać rady kardynałów, ale może to zrobić, jeśli uzna to za konieczne.

Ceremonia kreowania nowych kardynałów – przebieg i symbole

Ceremonia kreowania nowych kardynałów rozpoczyna się od hołdu i podziękowań nominata w imieniu wszystkich nowych kardynałów. Następnie papież wygłasza przemówienie i rozpoczyna się obrzęd. Papież odczytuje formułę nominacji, wymienia nazwiska i kategorie kardynalskie.

Nowo mianowani składają wyznanie wiary i przysięgę, a następnie klękają przed papieżem, przyjmując bullę nominacyjną, pierścień, piuskę i biret w kolorze czerwonym. Następuje znak pokoju z papieżem i kardynałami. Uroczystość kończy się Modlitwą Pańską.

Zdarzają się wyjątki, gdy nominaci nie mogą uczestniczyć w konsystorzu z powodu wieku lub zdrowia. Wtedy insygnia kardynalskie są im wręczane później, w innym miejscu.

Czerwień insygniów kardynalskich symbolizuje oddanie Kościołowi aż do przelania krwi. Tytuł kościoła rzymskiego podkreśla związek kardynałów z Rzymem. Kardynałowie-patriarchowie Kościołów wschodnich nie otrzymują kościołów rzymskich, zachowując tytuły patriarsze.

Kardynałowie „in pectore” – tajemnica nominacji

Papież może mianować kardynałów „in pectore”, czyli „w sercu”, nie ujawniając ich nazwisk publicznie. Jest to praktykowane w przypadku duchownych z krajów, gdzie Kościół jest prześladowany, aby chronić ich przed represjami. Nazwiska ujawniane są, gdy sytuacja na to pozwala.

Przykładem jest chiński kardynał Ignatius Gong Ping-mei, mianowany „in pectore” w 1979 roku, a ujawniony dopiero po emigracji do USA. Jan XXIII i Paweł VI również mianowali kardynałów „in pectore”, ale nie wszystkie nazwiska zostały ujawnione.

Jan Paweł II ujawnił dwa nazwiska „in pectore” w 2001 roku. Nazwisko kardynała „in pectore” wspomnianego przez Jana Pawła II w 2003 roku pozostaje nieznane.

Kardynałowie w liczbach – fakty i statystyki

W XX wieku papieże zwołali 49 konsystorzy, powołując 572 kardynałów z 79 krajów, najwięcej z Włoch i Polski. Leon XIII zwołał 27 konsystorzy, Pius IX – 23, a Pius XI – 17. Pius XII zwołał tylko 2 konsystorze.

Najmłodszym kardynałem w historii był Luis Antonio Jaime de Borbón y Farnesio, mianowany w wieku 8 lat. W XX wieku najmłodszym był Lev Skrbenský z Hříště, mianowany w wieku 38 lat. Najstarsi kardynałowie XX i XXI wieku to Domenico Bartolucci, Mikel Koliqi i Loris Francesco Capovilla, mianowani w wieku ponad 90 lat.

Na koniec maja 2023 roku było 208 kardynałów, w tym 117 elektorów. Najstarszymi kardynałami są Jozef Tomko, Alexandre do Nascimento i Estanislao Esteban Karlic, a najmłodszymi Dieudonné Nzapalainga, José Tolentino Calaça de Mendonça i Mauro Gambetti. Po konsystorzu w sierpniu 2023 roku najmłodszym kardynałem będzie Giorgio Marengo.

Rola kardynałów dzisiaj – filary Kościoła

Kardynałowie, „książęta Kościoła”, stanowią elitarne grono doradców papieża i filarów Kościoła katolickiego. Ich historia, tradycja i obecna rola świadczą o ich niezwykłym znaczeniu dla funkcjonowania i przyszłości Kościoła. Od wyboru papieża, poprzez doradztwo, aż po reprezentowanie Kościoła na całym świecie – kardynałowie pełnią kluczową funkcję w strukturze Kościoła katolickiego, pozostając wiernymi sługami Chrystusa i Jego Ewangelii.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Kim jest kardynał i jaką rolę pełni w Kościele?, możesz odwiedzić kategorię Rachunkowość.