Rozliczanie inwestycji w księgowości - przewodnik

Pojęcie inwestycji często kojarzy się z rynkiem akcji, obligacjami i funduszami inwestycyjnymi. Chociaż to skojarzenie jest słuszne, w księgowości termin ten ma znacznie szersze znaczenie. Z perspektywy rachunkowości, inwestycja to aktywo nabyte w celu generowania dochodu. Może przyjmować różne formy, zarówno materialne, jak i niematerialne. Przykładem inwestycji materialnej jest budynek zakupiony pod wynajem, generujący dochód z czynszu. Inwestycje niematerialne obejmują wspomniane papiery wartościowe, ale także instrumenty pochodne czy udziały w spółkach.

Jak księgować inwestycję?

W momencie zakupu inwestycji, przedsiębiorstwo dokonuje zapisu księgowego po stronie debetowej odpowiedniego konta inwestycyjnego (aktywa), a po stronie kredytowej konta odzwierciedlającego ekwiwalent (np. gotówka) wydany w zamian za aktywo. Po początkowym ujęciu, księgowanie staje się bardziej złożone. Zmiany wartości inwestycji, czyli „dochód” z inwestycji, są księgowane na różne sposoby, w zależności od rodzaju inwestycji. Ten artykuł skupi się na księgowaniu inwestycji niematerialnych, a konkretnie papierów wartościowych.

Papiery wartościowe - wprowadzenie do ASC 321 i ASC 320

W 2016 roku Rada Standardów Rachunkowości Finansowej (FASB) wydała ASU 2016-01, „Instrumenty finansowe — Ogólnie (Podtemat 825-10): Uznawanie i wycena aktywów finansowych i zobowiązań finansowych” (ASU 2016-01), aby uregulować uznawanie, wycenę, prezentację i ujawnianie określonych instrumentów finansowych. W wyniku tego powstał ASC 321, „Inwestycje — Papiery wartościowe” (ASC 321), który wprowadził nowe zasady księgowania papierów wartościowych. Równocześnie zaktualizowano istniejący wcześniej standard ASC 320, „Inwestycje — Dłużne papiery wartościowe” (ASC 320), który reguluje księgowanie i sprawozdawczość wyłącznie dla inwestycji w dłużne papiery wartościowe.

Przed ASU 2016-01, zarówno dłużne, jak i udziałowe papiery wartościowe były klasyfikowane jako utrzymywane do terminu zapadalności, dostępne do sprzedaży lub przeznaczone do obrotu i odpowiednio księgowane. To podejście nadal obowiązuje dla dłużnych papierów wartościowych zgodnie z ASC 320, ale księgowanie udziałowych papierów wartościowych uległo zmianie.

Czym są udziałowe papiery wartościowe?

Udziałowe papiery wartościowe to instrumenty finansowe reprezentujące udział własności w innym podmiocie. Najbardziej rozpowszechnionymi rodzajami udziałowych papierów wartościowych są akcje zwykłe i akcje uprzywilejowane. Instrument finansowy stanowi inwestycję w aktywa netto lub kapitał własny podmiotu. Inwestor nabywa udziałowe papiery wartościowe podmiotu w nadziei, że podmiot ten wygeneruje zysk, a w konsekwencji wartość inwestycji wzrośnie.

Jak księgować udziałowe papiery wartościowe?

Różne metody księgowania udziałowych papierów wartościowych omówione są w ASC 810, „Konsolidacje” (ASC 810), ASC 323, „Inwestycje – Metoda praw własności i wspólne przedsięwzięcia” (ASC 323) oraz ASC 321. Zastosowanie konkretnej metody księgowania zależy od szeregu czynników, z których najważniejsze to:

• Procentowy udział własności reprezentowany przez udziałowe papiery wartościowe.
• Stopień kontroli, jaką inwestor może sprawować nad podmiotem.

Jak wskazują tytuły wspomnianych standardów, trzy główne metody księgowania udziałowych papierów wartościowych to:

• Konsolidacja
• Metoda praw własności
• Wartość godziwa

Konsolidacja

W najszerszym znaczeniu, konsolidacja oznacza łączenie. W księgowości, skonsolidowane sprawozdania finansowe łączą aktywa, pasywa i inne konta grupy podmiotów, aby zaprezentować je jako jeden podmiot. Celem konsolidacji jest przedstawienie zbiorczej pozycji finansowej spółki dominującej (inwestora) interesariuszom. Korporacje lub większe firmy wykorzystują skonsolidowane sprawozdania finansowe do prezentacji łącznych wyników operacyjnych całej swojej działalności, ale poszczególne działy, dywizje lub spółki zależne mogą również posiadać odrębne, indywidualne sprawozdania finansowe.

Księgowanie konsolidacji

Księgowanie konsolidacji reguluje ASC 810. Gdy spółka dominująca ma kontrolny udział finansowy w spółce zależnej (podmiocie zależnym), księguje inwestycję, czyli udział własności, w spółce zależnej poprzez konsolidację, czyli łączenie ich sprawozdań finansowych w jeden raport. Zasadniczo, kontrolny udział finansowy oznacza, że spółka dominująca posiada ponad 50% udziałów w spółce zależnej. Niemniej jednak, spółka dominująca z niższym procentem udziałów może również mieć kontrolny udział w innym podmiocie prawnym, jeśli ma znaczącą kontrolę nad kluczowymi decyzjami oraz prawa/obowiązki do istotnego dochodu/straty podmiotu zależnego.

Kryteria konsolidacji

Po ustaleniu, że spółka dominująca ma kontrolny udział finansowy w innym podmiocie, należy również wziąć pod uwagę następujące kryteria, aby przejść do konsolidacji:

• Podmiot inwestycyjny musi być podmiotem prawnym (ASC 810 wyraźnie wyklucza plany świadczeń pracowniczych, organizacje rządowe, niektóre spółki inwestycyjne i fundusze rynku pieniężnego).
• Należy określić, który model konsolidacji powinien zostać zastosowany – model podmiotu o prawach głosu czy model podmiotu o zmiennym udziale.

Model podmiotu o prawach głosu, czyli model głosowania, został ustanowiony w latach 50. XX wieku jako wytyczne dotyczące konsolidacji podmiotów, w których kontrolny udział finansowy jest prezentowany przede wszystkim jako posiadanie większości praw głosu. Z biegiem lat biznes i finanse stawały się coraz bardziej złożone, a na początku XXI wieku FASB wprowadziła model podmiotu o zmiennym udziale (VIE) i szczegółowe wytyczne księgowe dla jego specyficznych okoliczności.

VIE to struktura prawna, w której strona z kontrolnym udziałem niekoniecznie ma większość praw głosu. Gdyby w takich przypadkach zastosowano model głosowania do konsolidacji, strona kontrolująca, czyli główny beneficjent, nie byłaby zobowiązana do konsolidacji spółki zależnej, co prowadziłoby do wprowadzających w błąd skonsolidowanych sprawozdań finansowych. Aby rozwiązać tę sytuację, FASB opracowała model konsolidacji VIE i zestaw kryteriów określających właściwe księgowanie. Różne kryteria identyfikacji VIE i jego głównego beneficjenta oraz wytyczne dotyczące stosowania modelu konsolidacji VIE są szczegółowo opisane w ASC 810. W dalszej części tego artykułu, model konsolidacji, do którego się odnosimy, to model podmiotu o prawach głosu.

Księgowanie początkowej inwestycji

Początkowy zapis księgowy w celu ujęcia inwestycji spółki dominującej w modelu podmiotu o prawach głosu polega na obciążeniu konta aktywów inwestycyjnych ceną zakupu i uznaniu gotówki lub innego konta za rodzaj wymienionego ekwiwalentu. Ponadto, spółka dominująca ujmuje aktywa i pasywa zakupionej spółki zależnej po wartości godziwej zgodnie z wytycznymi ASC 805, „Połączenia przedsiębiorstw” (ASC 805). Spółka dominująca zatrzymuje się na tym etapie, jeśli prezentuje tylko odrębne sprawozdania finansowe. Jednakże, aby zaprezentować skonsolidowane sprawozdania finansowe, co jest wymagane zgodnie z ASC 810, gdy spółka dominująca ma kontrolny udział w spółce zależnej, spółka dominująca łączy swoje sprawozdania finansowe ze sprawozdaniami finansowymi zakupionej spółki zależnej.

Aby skonsolidować podmioty, spółka dominująca sumuje sprawozdania finansowe obu podmiotów z kilkoma korektami:

1. Udział mniejszościowy spółki dominującej jest usuwany ze sprawozdań finansowych spółki zależnej (jeśli dotyczy).
2. Konto aktywów inwestycyjnych spółki dominującej i pozostały kapitał własny spółki zależnej są eliminowane lub korygowane w ich odpowiednich sprawozdaniach finansowych.
3. Wszelkie dodatkowe transakcje między spółką dominującą a spółką zależną, znane jako transakcje wewnątrzgrupowe, są eliminowane lub korygowane w ich odpowiednich sprawozdaniach finansowych. Typowe przykłady tych eliminacji to należności/zobowiązania wewnątrzgrupowe oraz sprzedaż wewnątrzgrupowa.

Udział mniejszościowy (NCI) to część spółki zależnej, której spółka dominująca nie posiada ani nie kontroluje. (Na przykład, jeśli spółka dominująca posiada 80% spółki zależnej, 20% to NCI, czyli udział mniejszościowy tej spółki zależnej.) Dla dokładnego przedstawienia finansowego udziału własności spółki dominującej w spółce zależnej, NCI jest odejmowany od pozycji finansowej spółki zależnej przed konsolidacją.

W bilansie, NCI jest prezentowany jako odrębna pozycja w sekcji kapitału własnego spółki dominującej, która reprezentuje aktywa netto lub pozycję finansową netto przypisaną spółce zależnej. Początkowe ujęcie NCI następuje podczas księgowania zakupu zgodnie z ASC 805, kiedy wartość godziwa zakupionych aktywów i pasywów oraz wartość godziwa NCI są ujmowane.

Ponadto, kwota salda inwestycji ujęta przez spółkę dominującą jest usuwana ze sprawozdań finansowych spółki dominującej, a odpowiadające jej saldo kapitału własnego jest usuwane ze sprawozdań finansowych spółki zależnej w ramach konsolidacji (krok 2 powyżej). Wreszcie, wszelkie transakcje lub salda wewnątrzgrupowe są eliminowane ze sprawozdań finansowych spółki dominującej i spółki zależnej (krok 3 powyżej). Po tych korektach, skonsolidowane sprawozdania finansowe obejmują tylko kapitał własny spółki dominującej, a inwestycja netto w spółce zależnej jest reprezentowana przez jej aktywa i pasywa połączone z aktywami i pasywami spółki dominującej.

Księgowanie późniejszych zdarzeń

Zmiany kwoty inwestycji w spółce zależnej, takie jak zakup dodatkowych udziałów przez spółkę dominującą lub zbycie części udziałów, są księgowane poprzez korektę aktywów inwestycyjnych. Wartość NCI zmienia się w wyniku zysków i strat spółki zależnej. Zmiany te są prezentowane w rachunku zysków i strat spółki dominującej jako oddzielna pozycja. Ponadto, spółka dominująca konsoliduje bieżące sprawozdania finansowe spółki zależnej w każdym okresie sprawozdawczym, aby uwzględnić bieżącą pozycję finansową i wyniki operacyjne spółki zależnej w skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych.

Metoda praw własności

Metoda praw własności księgowania ma zastosowanie do inwestycji w udziałowe papiery wartościowe, jeśli podmiot inwestujący nie ma wystarczającej kontroli nad podmiotem zależnym, aby dokonać konsolidacji zgodnie z ASC 810, ale ma możliwość wywierania znaczącego wpływu na politykę operacyjną i finansową podmiotu zależnego.

Księgowanie metodą praw własności

„Metoda praw własności księgowania inwestycji i wspólnych przedsięwzięć” zgodnie z ASC 323 omawia księgowanie inwestycji metodą praw własności i zawiera ilustracyjne przykłady niektórych transakcji typowych dla księgowania metodą praw własności.

Wartość godziwa

Udziałowe papiery wartościowe niespełniające kryteriów konsolidacji ASC 810 lub kryteriów metody praw własności ASC 323 są księgowane przy użyciu metody wartości godziwej opisanej w ASC 321. Metoda wartości godziwej księgowania istniała wcześniej dla udziałowych papierów wartościowych, jednak zgodnie z ASU 2016-01 i ASU 2018-03 „Korekty techniczne i ulepszenia instrumentów finansowych – Ogólnie (Podtemat 825-10): Uznawanie i wycena aktywów finansowych i zobowiązań finansowych” (ASC 2018-03) odpowiednie metody księgowania zostały zaktualizowane.

Księgowanie metodą wartości godziwej

Podczas gdy wcześniej udziałowy papier wartościowy był wyceniany po wartości godziwej, a wszelkie zmiany wartości godziwej były księgowane w innych całkowitych dochodach (OCI) lub zysku netto, w zależności od klasyfikacji papieru wartościowego, obecnie udziałowy papier wartościowy zgodnie z ASC 321 jest wyceniany po wartości godziwej, a wszelkie zmiany są zawsze księgowane w zysku netto. Dodatkowo, ASC 321 przewiduje alternatywę wyceny, jeśli wartość godziwa udziałowego papieru wartościowego nie jest łatwo ustalona.

Alternatywa wyceny (podejście metody kosztowej)

Alternatywa wyceny, podejście metody kosztowej, została po raz pierwszy ustanowiona w 2016 roku wraz z ASU 2016-01 i dodaniem ASC 321. Metoda księgowania została wprowadzona w celu ulepszenia księgowania niektórych aktywów finansowych i zapewnia ramy księgowe dla wyceny inwestycji w udziałowe papiery wartościowe w przypadku braku łatwo ustalonej wartości godziwej. Różne aktualizacje standardów rachunkowości od 2016 do 2020 roku nadal aktualizowały i wyjaśniały stosowanie alternatywy wyceny. Najnowsza aktualizacja to ASU 2020-01, „Inwestycje — Papiery wartościowe (Temat 321), Inwestycje — Metoda praw własności i wspólne przedsięwzięcia (Temat 323) oraz Instrumenty pochodne i zabezpieczenia (Temat 815): Wyjaśnienie interakcji między Tematem 321, Tematem 323 i Tematem 815” (ASU 2020-01), obowiązująca dla lat obrotowych kończących się po 15 grudnia 2021 r.

Wybór zastosowania alternatywy wyceny

Alternatywa wyceny jest dostępna tylko dla udziałowych papierów wartościowych spełniających oba kryteria:

1. Wartość godziwa nie jest łatwo ustalona.
2. Praktyczne rozwiązanie dotyczące wartości aktywów netto na akcję (NAV) opisane w ASC 820, „Wycena wartości godziwej” (ASC 820) sekcja 10-35-59 nie jest opcją.

Praktyczne rozwiązanie NAV pozwala na obliczenie wartości godziwej udziałowego papieru wartościowego bez łatwo ustalonej wartości godziwej, który jest inwestycją niektórych spółek inwestycyjnych lub niektórych funduszy nieruchomości, jako jego NAV na akcję, bez żadnych dodatkowych korekt. Ponadto, wybór zastosowania alternatywy wyceny dokonywany jest przy początkowym ujęciu udziałowego papieru wartościowego lub gdy istniejący udziałowy papier wartościowy jest przenoszony z poprzedniej metody księgowania do metody księgowania zgodnie z ASC 321.

Księgowanie alternatywy wyceny

Po wyborze alternatywy wyceny, początkowe ujęcie udziałowego papieru wartościowego jest księgowane po koszcie, który zazwyczaj odpowiada jego wartości godziwej. Następnie inwestycja jest wyceniana po koszcie pomniejszonym o wszelkie straty z tytułu utraty wartości i korygowana do wartości godziwej, jeśli wystąpią obserwowalne zmiany cen identycznego lub podobnego papieru wartościowego od tego samego emitenta. Zmiany cen są uważane za obserwowalne, jeśli występują w uporządkowanej transakcji.

Uporządkowana transakcja to termin zdefiniowany w ASC 820, oznaczający, że hipotetyczna sprzedaż ma miejsce na głównym rynku w standardowym okresie czasu w ramach regularnych negocjacji, w przeciwieństwie do sprzedaży w trudnej sytuacji finansowej lub likwidacji. Korekty są księgowane na dzień, w którym nastąpiła obserwowalna zmiana ceny, czyli datę wyceny. W dowolnym momencie podmiot może wybrać zastosowanie metody wartości godziwej księgowania w przyszłości. Jednak po podjęciu decyzji o rezygnacji z alternatywy wyceny, podmiot nie może wrócić do tej metody wyceny.

Podsumowanie

Inwestowanie samo w sobie może być złożone, ale księgowość inwestycyjna często bywa jeszcze bardziej wymagająca. Rozwijający się świat finansów pociągnął za sobą rachunkowość finansową, a opcje księgowania są dostępne dla niezliczonych rodzajów inwestycji i okoliczności. W szczególności, inwestycje w kapitał własny innego podmiotu mogą być księgowane trzema różnymi metodami, określonymi częściowo przez procentowy udział własności i stopień kontroli, jaką inwestor ma nad podmiotem zależnym.

Na najwyższym poziomie własności i kontroli, spółka dominująca konsoliduje spółkę zależną zgodnie z odpowiednim modelem konsolidacji. Gdy inwestor nie kontroluje podmiotu zależnego, ale nadal ma znaczący wpływ na decyzje finansowe i operacyjne, inwestycja jest księgowana metodą praw własności. Wreszcie, gdy inwestor posiada inwestycję w udziałowy papier wartościowy w podmiocie, który nie może być skonsolidowany ani nie kwalifikuje się do metody praw własności księgowania, inwestor stosuje jeden z ram wyceny opisanych w ASC 321.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Kiedy należy stosować metodę konsolidacji do księgowania inwestycji?

Metodę konsolidacji stosuje się, gdy spółka dominująca ma kontrolny udział finansowy w spółce zależnej, zazwyczaj posiadając ponad 50% udziałów i kontrolując jej kluczowe decyzje.

Czym jest metoda praw własności i kiedy jest stosowana?

Metoda praw własności jest stosowana, gdy inwestor ma znaczący wpływ na politykę operacyjną i finansową podmiotu zależnego, ale nie sprawuje kontroli wystarczającej do konsolidacji. Jest to metoda pośrednia między konsolidacją a wartością godziwą.

Kiedy stosuje się metodę wartości godziwej do księgowania udziałowych papierów wartościowych?

Metoda wartości godziwej jest stosowana, gdy inwestycja w udziałowe papiery wartościowe nie kwalifikuje się do konsolidacji ani metody praw własności. Jest to metoda domyślna dla większości inwestycji mniejszościowych w papiery wartościowe.

Co to jest wartość godziwa w kontekście księgowania inwestycji?

Wartość godziwa to cena, po jakiej aktywo mogłoby zostać sprzedane lub zobowiązanie przeniesione w uporządkowanej transakcji między uczestnikami rynku w dniu wyceny. Jest to rynkowa wartość inwestycji.

Jakie są główne różnice między metodą konsolidacji, metodą praw własności i metodą wartości godziwej?

Główna różnica polega na stopniu kontroli, jaką inwestor ma nad podmiotem zależnym i sposobie prezentacji inwestycji w sprawozdaniach finansowych. Konsolidacja łączy sprawozdania finansowe, metoda praw własności uwzględnia udział w wynikach podmiotu zależnego w zysku netto inwestora, a metoda wartości godziwej wycenia inwestycję po wartości rynkowej z zmianami wartości odzwierciedlanymi w zysku netto.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Rozliczanie inwestycji w księgowości - przewodnik, możesz odwiedzić kategorię Inwestycje.