Wynagrodzenia biegłych sądowych w Polsce: Czy to sprawiedliwe?

W ostatnich latach kwestia wynagrodzeń biegłych sądowych w Polsce stała się przedmiotem gorącej debaty. Polska Federacja Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych (PFSRM) alarmuje o realnym spadku ich wartości, co negatywnie wpływa na motywację specjalistów i jakość opinii wydawanych dla wymiaru sprawiedliwości. Czy wynagrodzenia te są adekwatne do odpowiedzialności i wiedzy eksperckiej wymaganej od biegłych? Przyjrzyjmy się bliżej temu problemowi.

Jak ustalane jest wynagrodzenie biegłych sądowych?

Podstawy prawne regulujące wynagrodzenia biegłych sądowych w Polsce znajdują się w Kodeksie postępowania karnego oraz ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Zgodnie z przepisami, wynagrodzenie oblicza się na podstawie stawki godzinowej lub taryfy zryczałtowanej, zależnej od kategorii biegłego i dziedziny, w której się specjalizuje. Kluczowym elementem jest tutaj tak zwana kwota bazowa dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, ustalana corocznie w ustawie budżetowej.

Szczegółowe stawki procentowe, które mnożą kwotę bazową, określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości. W postępowaniu cywilnym reguluje to Rozporządzenie z 24 kwietnia 2013 r., a w postępowaniu karnym Rozporządzenie z tego samego dnia, ale dotyczące postępowania karnego. Stawki te, w zależności od stopnia złożoności sprawy, nakładu pracy i warunków, w jakich opinia jest opracowywana, wahają się od 1,28% do 1,81% kwoty bazowej za każdą rozpoczętą godzinę pracy.

Stagnacja kwoty bazowej a wzrost wynagrodzeń

Problem tkwi w fakcie, że kwota bazowa, stanowiąca fundament obliczeń wynagrodzeń biegłych, od lat pozostaje praktycznie niezmieniona. W projekcie ustawy budżetowej na rok 2024 ustalono ją na poziomie 1789,42 zł, co jest wartością zbliżoną do tej sprzed 16 lat! Dla porównania, w 2008 roku kwota bazowa wynosiła 1766,46 zł. Wzrost na przestrzeni 16 lat wyniósł więc zaledwie około 1,2%.

Tymczasem, w tym samym okresie, przeciętne wynagrodzenia w Polsce poszybowały w górę. Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że przeciętne wynagrodzenie w trzecim kwartale 2023 roku wyniosło 7194,95 zł, podczas gdy w 2008 roku było to 2943,88 zł. Oznacza to wzrost o około 145%! Dysproporcja jest więc ogromna i stale się powiększa.

Konsekwencją tej sytuacji jest drastyczny spadek realnej wartości wynagrodzeń biegłych sądowych. Obecnie, podstawowe stawki godzinowe dla biegłego sądowego oscylują w przedziale od 22,90 zł do 32,39 zł. Te kwoty, w kontekście wiedzy specjalistycznej, odpowiedzialności i nakładu pracy, wydają się być nieadekwatne.

Wynagrodzenia biegłych na poziomie płacy minimalnej?

Sytuację dodatkowo pogarsza fakt, że stawki godzinowe biegłych sądowych zbliżają się do minimalnej stawki godzinowej w Polsce. Od 1 stycznia 2024 roku minimalna stawka godzinowa wynosi 27,70 zł, a od lipca 2024 roku wzrośnie do 28,10 zł. Najniższa stawka godzinowa biegłego (22,90 zł) jest już nawet niższa od minimalnej stawki godzinowej! To absurd, aby wynagrodzenie wysokiej klasy specjalisty, powołanego do pomocy wymiarowi sprawiedliwości, było porównywalne, a nawet niższe, niż płaca minimalna za pracę niewykwalifikowaną.

Minimalne wynagrodzenie za pracę w Polsce, od stycznia 2024 roku, wynosi 4242 zł, co zdecydowanie przekracza dwukrotność kwoty bazowej, na której opiera się wyliczenie wynagrodzenia biegłego. Ta przepaść jest coraz bardziej widoczna i demotywująca dla środowiska biegłych sądowych.

Apel PFSRM do Ministra Sprawiedliwości

W obliczu pogłębiającej się dysproporcji pomiędzy wynagrodzeniami biegłych sądowych a przeciętnymi wynagrodzeniami w gospodarce, Polska Federacja Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych podjęła zdecydowane kroki. PFSRM wystosowała szereg apeli do najwyższych organów państwa, w tym do Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Rady Ministrów, Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego oraz Przewodniczącej Krajowej Rady Sądownictwa.

Najnowszy apel, skierowany 10 stycznia 2024 roku do nowego Ministra Sprawiedliwości, dr hab. Adama Bodnara, zawiera prośbę o analizę dramatycznej sytuacji i podjęcie konkretnych działań zmierzających do zmiany tego stanu rzeczy. PFSRM podkreśla, że brak waloryzacji kwoty bazowej prowadzi do pauperyzacji biegłych i ogranicza zainteresowanie specjalistów pełnieniem tej funkcji.

Możliwe rozwiązania – wzrost stawek procentowych

PFSRM wskazuje, że Minister Sprawiedliwości, choć nie ma bezpośredniego wpływu na ustawę budżetową i kwotę bazową, posiada narzędzia umożliwiające poprawę sytuacji. Jednym z nich jest podwyższenie stawek procentowych, które są mnożnikiem kwoty bazowej i określone są w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości.

Dobre wieści pojawiły się w listopadzie 2023 roku, kiedy na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekty rozporządzeń przewidujące wzrost stawek procentowych dla biegłych w postępowaniach cywilnych i karnych. Proponowane zmiany zakładały podniesienie stawek do przedziału od 1,67% do 2,36% kwoty bazowej, co stanowiłoby wzrost o około 30%. Niestety, projekty te, mimo planowanego wejścia w życie 1 stycznia 2024 roku, nie zostały jeszcze zrealizowane.

Mimo że nawet proponowany wzrost nie zrekompensowałby wieloletniego spadku realnych wynagrodzeń, byłby to sygnał, że władze dostrzegają problem i są gotowe podjąć działania. PFSRM wyraża nadzieję, że nowy Minister Sprawiedliwości pozytywnie rozpatrzy ich postulaty i wprowadzi zmiany w przepisach, które choć częściowo zniwelują przepaść między wynagrodzeniami biegłych sądowych a resztą gospodarki.

Podsumowanie

Kwestia wynagrodzeń biegłych sądowych w Polsce wymaga pilnego rozwiązania. Stagnacja kwoty bazowej w połączeniu z dynamicznym wzrostem przeciętnych wynagrodzeń doprowadziła do sytuacji, w której wynagrodzenia ekspertów są nieadekwatne do ich kompetencji i odpowiedzialności. Apel PFSRM do Ministra Sprawiedliwości i projekty nowych rozporządzeń dają nadzieję na poprawę. Czy Minister Sprawiedliwości podejmie wyzwanie i przywróci prestiż zawodu biegłego sądowego, zapewniając im godne wynagrodzenie?

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Jakie przepisy regulują wynagrodzenia biegłych sądowych w Polsce?
   Wynagrodzenia regulują Kodeks postępowania karnego, ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości.
2. Co to jest kwota bazowa i jak wpływa na wynagrodzenie biegłego?
   Kwota bazowa to wartość ustalana w ustawie budżetowej, stanowiąca podstawę do obliczania wynagrodzeń biegłych. Jest mnożona przez stawki procentowe określone w rozporządzeniach.
3. Dlaczego wynagrodzenia biegłych są tak niskie?
   Głównym powodem jest stagnacja kwoty bazowej, która od lat pozostaje na podobnym poziomie, podczas gdy przeciętne wynagrodzenia w Polsce znacząco wzrosły.
4. Jakie działania podejmuje PFSRM w sprawie wynagrodzeń biegłych?
   PFSRM wystosowuje apele do organów państwa, w tym Ministra Sprawiedliwości, domagając się podjęcia działań w celu podniesienia wynagrodzeń biegłych.
5. Czy są szanse na poprawę sytuacji?
   Tak, istnieją projekty rozporządzeń przewidujące wzrost stawek procentowych, co mogłoby poprawić sytuację, choć nie zrekompensuje w pełni wieloletniego spadku realnych wynagrodzeń.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Wynagrodzenia biegłych sądowych w Polsce: Czy to sprawiedliwe?, możesz odwiedzić kategorię Rachunkowość.