Audyt czy Audit: Poprawna Pisownia i Użycie

W świecie biznesu i norm ISO termin audyt jest powszechnie znany. Jednak dla wielu osób pojawia się wątpliwość: czy poprawnie pisze się audyt, czy może audit? Która forma jest właściwa: audytor czy auditor? Ten artykuł ma za zadanie raz na zawsze wyjaśnić tę kwestię, analizując stanowiska słowników języka polskiego, językoznawców oraz specjalistów od norm ISO.

Audyt czy audit? Słownik języka polskiego nie pozostawia wątpliwości

Zacznijmy od podstaw. Zajrzyjmy do Słownika języka polskiego PWN. Co on nam powie? Otóż, słownik jasno wskazuje, że jedyną poprawną formą jest audyt. Co więcej, choć forma audit nie jest w ogóle wspomniana jako poprawna alternatywa, przy haśle audyt znajdziemy słowo auditing. Oba terminy definiowane są w słowniku jako „kontrola przedsiębiorstwa pod względem finansowym i organizacyjnym, wycena jego majątku oraz analiza perspektyw jego rozwoju, przeprowadzana przez ekspertów”.

Zastanawiające może być, dlaczego auditing jest akceptowany, a audit już nie. Wyjaśnienie leży w fonetyce języka polskiego. Zbitka głoskowa „dyti” jest po prostu trudna do wymówienia dla Polaków. Spróbujmy wymówić „audyting” – od razu zauważymy, że „auditing” jest znacznie bardziej naturalne i płynne w wymowie. To właśnie adaptacja fonetyczna z języka angielskiego tłumaczy obecność formy auditing w słowniku.

Skąd wzięła się forma „audit” i dlaczego wzbudza kontrowersje?

Forma audit po raz pierwszy zyskała na popularności w tłumaczeniu normy PN-EN ISO 9001. Początkowo wielu uznało to za błąd tłumacza. Jednak specjaliści z zakresu systemów zarządzania jakością tłumaczyli to jako zabieg celowy, mający na celu odróżnienie auditu w kontekście norm ISO od „zwykłego” audytu.

Zgodnie z tą interpretacją, audit miałby być specjalnym rodzajem audytu, ściśle związanym z działaniami mającymi na celu wykazanie zgodności z wymaganiami norm ISO. W tym kontekście mówilibyśmy o audicie jednostki certyfikacyjnej, a nie audycie. Osoba przeprowadzająca taki proces byłaby auditorem, a nie audytorem. Co ciekawe, niektórzy konsultanci wspierający firmy w procesie certyfikacji ISO wręcz wymagają stosowania form audit i auditor.

Według tej koncepcji, audyt odnosiłby się do szerszego spektrum działań kontrolnych, na przykład w obszarze finansowym lub operacyjnym, podczas gdy audit byłby zarezerwowany wyłącznie dla kontekstu norm ISO. Warto jednak zauważyć, że w języku angielskim, z którego oba terminy pochodzą, występuje tylko jedna forma – audit, obejmująca oba te znaczenia.

Stanowisko językoznawców: Jednoznacznie za „audytem”

Specjaliści od języka polskiego wielokrotnie wypowiadali się na temat poprawności formy audit. Ich stanowisko jest jednoznaczne: poprawna i jedyna akceptowalna forma to audyt.

Warto przytoczyć opinię prof. Jerzego Bralczyka, uznanego autorytetu w dziedzinie języka polskiego. W swojej wypowiedzi profesor Bralczyk podkreśla:

„Niedobrze jest, kiedy organy państwowe namawiają lub zmuszają do czegoś, co jest przeciw uznanym normom i zwyczajom, także językowym. W zbiorze przykładów za jednoznacznie odbiegający od polskich norm językowych uznałbym wyraz auditor, ponieważ zapożyczony z łaciny rzeczownik audytor jest w polszczyźnie od stuleci. Dzisiejsza polszczyzna przyswoiła świeżo z angielskiego auditing, z i właśnie. Bliższy jest mi audyt od auditu, tak zresztą, z y, bywa najczęściej zapisywany. Na taką pisownię wskazuje też Wielki słownik wyrazów obcych i trudnych Markowskiego i Pawelca.”

Źródło: Poradnia językowa PWN (https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/audyt-raz-jeszcze;519.html)

Podobnie wypowiada się prof. Mirosław Bańko, również ekspert z dziedziny językoznawstwa:

„W słownikach ortograficznych jest auditing (po angielsku), ale audyt (po polsku). Obca grupa di w wielu wyrazach zapożyczonych została spolszczona (por. dyrektor, modystka, paradygmat), więc nie wiadomo dlaczego audyt miałby być wyjątkiem. Uzależnianie jego pisowni od znaczenia ma taki sens, jak decyzja, aby np. dyrektora szkoły nazywać dyrektorem, a dyrektora fabryki – direktorem.”

Źródło: Poradnia językowa PWN (https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/audyt-nie-audit;9018.html)

Obaj profesorowie podkreślają, że polska językowa tradycja i zasady fonetyczne przemawiają za formą audyt. Spolszczenie obcej grupy di na dy jest naturalnym procesem w języku polskim, czego przykłady widzimy w wielu innych słowach.

Konsultacje Polskiego Komitetu Normalizacyjnego i kompromisowe „zielone światło”

Polski Komitet Normalizacyjny (PKN), odpowiedzialny za tłumaczenie i wdrażanie norm, konsultował kwestię pisowni z językoznawcami z Uniwersytetu Warszawskiego. W wyniku tych konsultacji specjaliści dali „zielone światło” na użycie formy audit w normach ISO. Stwierdzono, że nie ma przeszkód, aby w tym specyficznym kontekście stosować tę terminologię.

Wydaje się jednak, że zgoda ta była pewnego rodzaju kompromisem, ponieważ większość językoznawców nadal stoi na stanowisku, że poprawna jest wyłącznie forma audyt. Niestety, wobec wcześniejszej akceptacji formy audit przez jednego z językoznawców konsultowanych przez PKN, Rada Języka Polskiego przyznaje, że ma ograniczone możliwości działania w tej kwestii. Jak sami piszą:

„[…] w sprawie audytu i auditu Rada Języka Polskiego wypowiadała się niejednokrotnie – zawsze staliśmy na stanowisku, że jedyną poprawną formą jest audyt, ponieważ obcojęzyczne połączenie di przybiera w polszczyźnie formę dy (por. dyrektor, abdykować, akredytacja itp.). Interweniowaliśmy w tej sprawie w PKN-ie […], otrzymaliśmy jednak odpowiedź, że forma audit została wcześniej zaaprobowana przez językoznawcę, który został poproszony o konsultację. Przykro nam, ale nic więcej w tej kwestii nie możemy zrobić. Pozostaje nam jedynie liczyć na to, że większość użytkowników języka […] będzie się posługiwała poprawną nazwą”.

Źródło: Rada języka polskiego (https://rjp.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=739:audyt-audit-43&catid=44&Itemid=145)

Podsumowanie: Jak poprawnie pisać – audyt czy audit?

Spór o audit rozpoczął się od jego użycia w tłumaczeniu normy PN-EN ISO 9001, gdzie miał on oznaczać specyficzny rodzaj audytu związany z normami ISO. Mimo pewnego przyzwolenia na formę audit w tym kontekście, kwestia nadal pozostaje dyskusyjna i budzi kontrowersje.

Większość językoznawców konsekwentnie stoi na stanowisku, że jedyną poprawną formą jest audyt, argumentując to zasadami języka polskiego i tradycją językową. Z kolei eksperci od systemów zarządzania jakością często preferują formę audit, chcąc podkreślić specyfikę auditu w kontekście norm ISO.

Praktycznie rzecz biorąc, wybór między audytem a auditem nie będzie miał zasadniczego wpływu na zrozumienie treści. Jednak, jeśli zależy nam na zgodności z zasadami poprawnej polszczyzny i rekomendacjami językoznawców, powinniśmy pozostać przy formie audyt.

Co to właściwie jest audyt? Krótka definicja i kontekst historyczny

Skoro wyjaśniliśmy już kwestię pisowni, warto przypomnieć sobie, czym w ogóle jest audyt. Słowo to pochodzi od łacińskiego „auditor”, oznaczającego słuchacza lub słuchającego. Pierwotnie termin ten był związany z „przesłuchiwaniem rachunków” w starożytnym Rzymie, gdzie jeden urzędnik weryfikował dokumenty drugiego, odczytując je i porównując. Miało to na celu zapobieganie błędom i nadużyciom finansowym.

Instytucja audytu w nowoczesnym rozumieniu, czyli auditingu, rozwija się od XIX wieku. Początkowo audyt był domeną niezależnych ekspertów, którzy oceniali sytuację finansową firm i identyfikowali ewentualne nieprawidłowości. Miał więc charakter przede wszystkim audytu zewnętrznego.

Na początku XX wieku rola audytu ewoluowała. Organizacje, chcąc uniezależnić się od audytorów zewnętrznych, zaczęły zatrudniać własnych audytorów, tworząc audyt wewnętrzny. Początkowo audyt wewnętrzny koncentrował się głównie na zagadnieniach księgowych i weryfikacji poprawności zapisów.

Współcześnie audyt, niezależnie czy wewnętrzny, czy zewnętrzny, przeprowadzany jest przez niezależnych ekspertów, zwanych audytorami. Pojęcie audytu stosuje się zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym.

Współczesny audyt ma charakter bardziej proaktywny i nastawiony na usprawnienie organizacji, a nie tylko na wykrywanie błędów. Nie ma charakteru represyjnego, a raporty z audytu powinny koncentrować się na systemowych rozwiązaniach, a nie na wskazywaniu winnych.

Różnica między audytem a kontrolą: Kluczowe rozróżnienia

Pojęcie audytu często bywa mylone z kontrolą. Chociaż oba terminy dotyczą weryfikacji i oceny, istnieją między nimi istotne różnice. Poniżej przedstawiamy kluczowe rozróżnienia:

Podsumowując, audyt jest bardziej kompleksowy, strategiczny i nastawiony na rozwój, podczas gdy kontrola jest często bardziej operacyjna, reaktywna i skoncentrowana na wykrywaniu błędów.

Jak używać słowa „audyt” w praktyce? Przykłady użycia

Aby lepiej zrozumieć, jak używać słowa audyt, przyjrzyjmy się kilku przykładom:

Przykłady użycia rzeczownika „audyt”:

• „Urząd Skarbowy wybrał naszą firmę do audytu.”
• „Jeśli zostaniesz wybrany do audytu przez Urząd Skarbowy, będziesz potrzebował wszystkich swoich dokumentów.”
• „Przeprowadziliśmy audyt wewnętrzny działu sprzedaży.”
• „Wyniki audytu wykazały kilka obszarów wymagających poprawy.”

Przykłady użycia czasownika „audytować”:

• „Co roku audytują księgi rachunkowe firmy.”
• „Urząd Skarbowy audytował go dwukrotnie w ciągu 10 lat.”
• „Planujemy audytować proces produkcji, aby zidentyfikować potencjalne usprawnienia.”
• „Czy wasza firma jest regularnie audytowana przez zewnętrznych specjalistów?”

Audyt a „audit” – podsumowanie różnic w kontekście norm ISO

Na koniec, aby jeszcze raz podkreślić subtelną różnicę (głównie intencjonalną) między audytem a auditem w kontekście norm ISO, możemy podsumować to w następujący sposób:

Audyt (ogólnie): Działanie weryfikacyjne, inspekcja lub badanie procesu lub systemu w celu oceny zgodności z wymaganiami. Może dotyczyć całej organizacji lub konkretnej funkcji, procesu czy etapu produkcji. Forma poprawna językowo i powszechnie akceptowana przez językoznawców.

Audit (w kontekście norm ISO – opcjonalnie): Intencjonalnie używana forma w niektórych tłumaczeniach norm ISO, mająca na celu podkreślenie specyfiki audytu związanego z certyfikacją i zgodnością z normami. Forma ta jest kwestionowana przez językoznawców, ale tolerowana w wąskim kontekście norm ISO przez niektóre środowiska.

W praktyce, używanie formy audyt jest zawsze bezpieczne i poprawne językowo. Forma audit może być stosowana opcjonalnie w kontekście norm ISO, ale warto pamiętać, że nie jest ona akceptowana przez większość językoznawców i może być postrzegana jako niepoprawna przez osoby przywiązane do tradycyjnej polszczyzny.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Audyt czy Audit: Poprawna Pisownia i Użycie, możesz odwiedzić kategorię Audyt.