Szyk Rozwarty VAT: Koniec Ery Korekt WNT?

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) z dnia 18 marca 2021 r., sygn. C-895/19, stanowi przełomowe rozstrzygnięcie w zakresie podatku VAT, szczególnie w kontekście Wewnątrzwspólnotowego Nabycia Towarów (WNT). Orzeczenie to rzuca nowe światło na tzw. 'szyk rozwarty' w VAT, system regulacji, który przez lata był źródłem frustracji i problemów dla podatników. Wyrok TSUE nie tylko podważa dotychczasową praktykę, ale również otwiera perspektywę na odzyskanie nadpłaconych odsetek, co jest niezwykle istotną informacją dla wielu przedsiębiorców.

Czym jest 'szyk rozwarty' w VAT?

'Szyk rozwarty' to potoczna nazwa specyficznych przepisów dotyczących odliczania podatku VAT naliczonego z tytułu WNT, które obowiązywały w Polsce od 1 stycznia 2017 roku. Przepisy te, zawarte w art. 86 ust. 10b pkt 2 ustawy o VAT, wprowadziły dodatkowe warunki dla prawa do odliczenia VAT z tytułu WNT, uzależniając je od terminowego otrzymania faktury i ujęcia podatku należnego w deklaracji VAT.

Zgodnie z 'szykiem rozwartym', aby podatnik mógł odliczyć VAT naliczony z tytułu WNT w okresie powstania obowiązku podatkowego, musiał spełnić dwa kumulatywne warunki:

1. Otrzymać fakturę dokumentującą transakcję WNT w terminie trzech miesięcy od upływu miesiąca, w którym powstał obowiązek podatkowy.
2. Uwzględnić kwotę podatku należnego z tytułu WNT w deklaracji podatkowej, w której był zobowiązany rozliczyć ten podatek, również nie później niż w terminie trzech miesięcy od upływu miesiąca powstania obowiązku podatkowego.

Niespełnienie któregokolwiek z tych warunków w terminie skutkowało przesunięciem momentu odliczenia VAT naliczonego na okres, w którym warunki te zostały spełnione. System ten, określany mianem 'szyku rozwartego', był krytykowany ze względu na swoje odejście od zasady neutralności VAT, szczególnie w transakcjach WNT.

Problemy generowane przez 'szyk rozwarty'

'Szyk rozwarty' w praktyce powodował szereg problemów dla podatników, przede wszystkim zakłócając neutralność podatku VAT. W transakcjach WNT, gdzie podatek VAT z założenia jest neutralny (podatnik jest jednocześnie podatnikiem VAT należnego i naliczonego), 'szyk rozwarty' wprowadzał czasowe obciążenie finansowe. Problemy te najczęściej wynikały z opóźnień w otrzymywaniu faktur od kontrahentów z innych krajów UE.

Można wyróżnić dwa główne scenariusze problematyczne:

• Sytuacja częstsza: Opóźnienie w otrzymaniu faktury. Podatnik dokonuje WNT w styczniu 2020 r. Obowiązek podatkowy powstaje w styczniu. Faktura od kontrahenta unijnego (wystawiona np. 10 stycznia) dociera dopiero 15 czerwca 2020 r. Zgodnie z 'szykiem rozwartym', podatnik musiał skorygować deklarację VAT za styczeń, aby wykazać podatek należny (jeśli wcześniej tego nie zrobił, oczekując na fakturę), i dopiero w deklaracji za czerwiec mógł odliczyć VAT naliczony. Skutkowało to koniecznością zapłaty odsetek za zwłokę od podatku należnego, który nie został w terminie skompensowany podatkiem naliczonym.
• Sytuacja rzadsza: Rozliczenie WNT przed otrzymaniem faktury. Podatnik świadomy dokonania WNT w styczniu 2020 r., rozpoznaje WNT i wykazuje podatek należny w deklaracji za styczeń (zgodnie z art. 20 ust. 5 ustawy o VAT), nie czekając na fakturę. Faktura (wystawiona np. 3 stycznia) dociera jednak dopiero 1 czerwca 2020 r. W międzyczasie, podatnik musiał dokonać korekty podatku naliczonego w deklaracji za kwiecień (zgodnie z art. 86 ust. 10g ustawy o VAT) i ponownie rozliczyć go w deklaracji za czerwiec (zgodnie z art. 86 ust. 10i ustawy o VAT), gdy faktura wreszcie dotarła. Ta sytuacja, choć teoretycznie mniej problematyczna pod względem odsetek, generowała dodatkowe obowiązki administracyjne związane z korektami deklaracji.

W obu przypadkach 'szyk rozwarty' powodował zawiłości i niepewność w rozliczeniach VAT, wymuszając na podatnikach dokonywanie korekt deklaracji i potencjalnie narażając ich na dodatkowe koszty.

Wyrok TSUE C-895/19: Przełom w sprawie 'szyku rozwartego'

Od kilku lat toczył się spór o zgodność 'szyku rozwartego' z prawem Unii Europejskiej. Organy podatkowe konsekwentnie stały na stanowisku, że przepisy krajowe są wiążące i muszą być stosowane. Sądy administracyjne niższej instancji były w tej kwestii podzielone. Naczelny Sąd Administracyjny nie zdążył wydać orzeczenia, ponieważ Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, w postanowieniu z dnia 4 listopada 2019 r., sygn. I SA/Gl 495/19, zwrócił się do TSUE z pytaniem prejudycjalnym. To właśnie to pytanie stało się podstawą do wydania wyroku w sprawie C-895/19.

W wyroku z 18 marca 2021 r. TSUE orzekł, że polskie przepisy VAT dotyczące 'szyku rozwartego' są niezgodne z prawem unijnym. Uzasadnienie TSUE opierało się na kilku kluczowych argumentach:

• Zasada neutralności VAT w WNT: TSUE podkreślił, że fundamentalną zasadą rozliczeń WNT jest możliwość odliczenia podatku naliczonego w tym samym okresie, w którym powstał obowiązek podatkowy. Jest to warunek konieczny do zachowania neutralności VAT w tych transakcjach.
• Proporcjonalność środków: TSUE przyznał, że państwa członkowskie mogą wprowadzać odstępstwa od zasady neutralności w celu zwalczania oszustw podatkowych. Jednak te odstępstwa muszą być proporcjonalne i nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu. TSUE uznał, że polskie przepisy 'szyku rozwartego' są nieproporcjonalne.
• Istota odliczenia VAT: TSUE argumentował, że dla prawa do odliczenia VAT naliczonego kluczowe są przesłanki materialne, czyli rzeczywiste nabycie towarów i powstanie obowiązku podatkowego. Wymogi formalne, takie jak terminowe otrzymanie faktury, nie mogą przesłaniać istoty transakcji. TSUE uznał, że 'szyk rozwarty' nadmiernie koncentruje się na aspekcie formalnym otrzymania faktury.
• Nieuzasadnione obciążenie podatników: TSUE zwrócił uwagę, że 'szyk rozwarty' nieuzasadnienie obciąża podatników ciężarem VAT, zwłaszcza że w transakcjach WNT podatek ten z założenia powinien być neutralny.
• Dobra wiara podatnika: TSUE podkreślił znaczenie dobrej wiary podatnika. W polskim 'szyku rozwartym' dobra wiara nie miała znaczenia. Nawet jeśli opóźnienie w rozliczeniu VAT wynikało z przyczyn niezależnych od podatnika (np. opieszałości kontrahenta), 'szyk rozwarty' działał automatycznie, powodując czasową nie-neutralność VAT. TSUE uznał to za nieprawidłowe.
• Neutralność mechanizmu odwrotnego obciążenia: TSUE wskazał, że zasada neutralności VAT jest kluczowa dla wszystkich transakcji, w których stosuje się mechanizm odwrotnego obciążenia, a WNT jest taką transakcją.

Co wyrok TSUE oznacza dla podatników?

Wyrok TSUE C-895/19 ma daleko idące konsekwencje dla polskich podatników. Przede wszystkim, podważa on legalność 'szyku rozwartego' od momentu jego wprowadzenia. Oznacza to, że podatnicy, którzy w przeszłości ponieśli negatywne konsekwencje stosowania 'szyku rozwartego' (np. zapłacili odsetki za zwłokę), mają prawo do ubiegania się o zwrot nadpłaconych kwot. Co istotne, jak wskazuje tekst źródłowy, roszczenia te nie powinny być jeszcze przedawnione.

Wyrok TSUE otwiera również drogę do uproszczenia rozliczeń WNT w przyszłości. Polskie organy podatkowe będą musiały dostosować przepisy krajowe do orzeczenia TSUE, eliminując elementy 'szyku rozwartego' uznane za niezgodne z prawem unijnym. Można się spodziewać, że nowe regulacje będą bardziej przyjazne dla podatników i bardziej zgodne z zasadą neutralności VAT.

Podsumowanie

Wyrok TSUE C-895/19 to wyczekiwane i pozytywne rozstrzygnięcie dla polskich podatników. Kończy on erę 'szyku rozwartego', systemu, który generował problemy i zakłócał neutralność VAT w transakcjach WNT. Wyrok ten nie tylko przywraca zasadę neutralności VAT w rozliczeniach WNT, ale również daje podatnikom szansę na odzyskanie niesłusznie zapłaconych odsetek. To znaczący krok w kierunku uproszczenia i uczciwości systemu podatku VAT w Polsce.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Szyk Rozwarty VAT: Koniec Ery Korekt WNT?, możesz odwiedzić kategorię Rachunkowość.