Ewaluacja działalności naukowej: kluczowy element polskiej nauki

Często terminy badania i ewaluacja są używane zamiennie, jednak w kontekście nauki i szkolnictwa wyższego, pełnią one różne, choć komplementarne role. Badania naukowe skupiają się na poszukiwaniu odpowiedzi na pytania i generowaniu nowej wiedzy, stanowią fundament postępu i innowacji. Z kolei ewaluacja, w szczególności ewaluacja działalności naukowej, wykorzystuje zgromadzone dane do oceny jakości i efektywności, kierując procesem podejmowania decyzji i mierząc wpływ programów oraz działań. W kontekście polskiej nauki, ewaluacja działalności naukowej jest kluczowym mechanizmem wpływającym na funkcjonowanie uczelni, instytutów badawczych i całego systemu szkolnictwa wyższego.

Czym jest ewaluacja działalności naukowej?

Ewaluacja działalności naukowej to systematyczna ocena jakości pracy naukowej prowadzonej w ramach poszczególnych dyscyplin naukowych w danej jednostce. Jej głównym celem jest obiektywna i rzetelna ocena osiągnięć naukowych pracowników, a w konsekwencji, przyznanie odpowiedniej kategorii naukowej dla danej dyscypliny. Kategorie naukowe, od najwyższej A+ do najniższej C, mają fundamentalne znaczenie, gdyż determinują uprawnienia uczelni i instytutów do prowadzenia studiów, szkół doktorskich, nadawania stopni i tytułów naukowych, a także wysokość subwencji, czyli środków finansowych otrzymywanych z budżetu państwa.

Pierwsza ewaluacja jakości działalności naukowej według nowych zasad, wprowadzonych w ramach reformy szkolnictwa wyższego i nauki, została przeprowadzona w 2021 roku i objęła lata 2017-2020. Warto podkreślić, że lata 2017-2018 objęte oceną, funkcjonowały jeszcze w starym systemie prawnym, co zostało uwzględnione przy tworzeniu przepisów ewaluacyjnych.

Ewaluacja – obowiązek czy dobrowolność?

Obowiązkowej ewaluacji podlegają uczelnie akademickie, instytuty Polskiej Akademii Nauk (PAN) oraz międzynarodowe instytuty naukowe, o ile zatrudniają co najmniej 12 pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie. W przypadku uczelni zawodowych, instytutów badawczych i podmiotów prowadzących głównie działalność naukową w sposób samodzielny i ciągły, ewaluacja jest dobrowolna i odbywa się na wniosek.

Dlaczego ewaluacja w ramach dyscyplin naukowych?

Kluczową zmianą w nowym systemie ewaluacji jest przeprowadzenie oceny w ramach dyscyplin naukowych, a nie, jak miało to miejsce wcześniej, w obrębie wydziałów czy jednostek organizacyjnych uczelni. To fundamentalne założenie ma na celu wzmocnienie potencjału naukowego uczelni poprzez konsolidację środowisk naukowych w ramach poszczególnych dyscyplin. Przedstawiciele danej dyscypliny, często rozproszeni po różnych wydziałach tej samej uczelni, zamiast rywalizować, mają łączyć siły i wspólnie dążyć do podniesienia poziomu naukowego reprezentowanej dyscypliny.

Ewaluację przeprowadza Komisja Ewaluacji Nauki (KEN), której kadencja rozpoczęła się 1 marca 2019 roku. To niezależny organ, odpowiedzialny za rzetelną i obiektywną ocenę działalności naukowej w Polsce.

Ocena wszystkich pracowników – nowa jakość ewaluacji

W nowym systemie ewaluacji, ocenie podlegają osiągnięcia wszystkich pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, a także osiągnięcia osób kształcących się w szkołach doktorskich i przygotowujących rozprawy doktorskie. To zasadnicza zmiana w porównaniu do poprzedniego systemu, gdzie do oceny zgłaszano jedynie „najlepszych” pracowników, co często zniekształcało rzeczywisty obraz jednostki naukowej. Obecnie, wszyscy naukowcy pracujący w ramach danej dyscypliny, muszą przedstawić swoje osiągnięcia do oceny, co ma zapewnić większą sprawiedliwość i miarodajność ewaluacji.

Kim jest „pracownik prowadzący działalność naukową”? Zgodnie z definicją, jest to osoba, która prowadzi badania naukowe, prace rozwojowe lub działalność artystyczną. Do tej kategorii zaliczają się m.in.:

• Nauczyciele akademiccy zatrudnieni w grupie pracowników badawczych lub badawczo-dydaktycznych.
• Pracownicy naukowi instytutów PAN lub instytutów badawczych.
• Pracownicy zatrudnieni na innych stanowiskach, ale faktycznie prowadzący działalność naukową i zadeklarowani jako reprezentujący daną dyscyplinę.

Limit osiągnięć – jakość ponad ilość

Kolejną istotną zmianą jest wprowadzenie limitu osiągnięć zgłaszanych do ewaluacji. Zamiast dziesiątek publikacji, do oceny zgłasza się jedynie 4 najlepsze osiągnięcia pracownika. Stary system często premiował publikowanie wielu artykułów niskiej jakości w pogoni za punktami, kosztem prac nad wartościowymi projektami publikowanymi w prestiżowych czasopismach. Nowy mechanizm ma zachęcić polskich naukowców do skupienia się na jakości i wartości projektów naukowych, a nie na ilości publikacji.

Kryteria oceny działalności naukowej

Ewaluacja działalności naukowej w 2021 roku przeprowadzana była w oparciu o trzy kryteria:

Kryterium I – Poziom naukowy lub artystyczny prowadzonej działalności naukowej

W ramach tego kryterium oceniane są:

• Artykuły naukowe opublikowane w czasopismach naukowych i recenzowanych materiałach z międzynarodowych konferencji naukowych (zarówno z wykazu czasopism, jak i spoza wykazu).
• Monografie naukowe, redakcje monografii i rozdziały w monografiach (zarówno z wykazu wydawnictw, jak i spoza wykazu).
• Patenty na wynalazki, prawa ochronne na wzory użytkowe i wyłączne prawa do odmian roślin.

Kryterium II – Efekty finansowe badań naukowych i prac rozwojowych

W tym kryterium oceniane są:

• Projekty badawcze finansowane w trybie konkursowym przez instytucje unijne, zagraniczne, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBR), Narodowe Centrum Nauki (NCN) i Narodowy Program Rozwoju Humanistyki (NPRH).
• Komercjalizacja wyników badań lub prac rozwojowych.
• Usługi badawcze świadczone na zlecenie podmiotów spoza sektora szkolnictwa wyższego i nauki.

Kryterium III – Wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki

Ocena w tym kryterium opiera się na opisach udowadniających związek między badaniami a funkcjonowaniem społeczeństwa i gospodarki, np. administracji, ochrony zdrowia, kultury. Podstawą oceny są tzw. studia indywidualnych przypadków, które pozwalają na rzetelny pomiar i ocenę wpływu działalności naukowej.

Warto podkreślić, że wagi poszczególnych kryteriów są zróżnicowane w zależności od grupy nauk, co pozwala na uwzględnienie specyfiki każdej dyscypliny.

Punktacja publikacji naukowych

System punktacji publikacji naukowych jest kluczowym elementem ewaluacji. Punkty przyznawane są za:

• Artykuły naukowe w czasopismach i materiałach konferencyjnych.
• Monografie naukowe.
• Redakcje naukowe monografii.
• Rozdziały w monografiach.

Po konsultacjach publicznych, szczególną uwagę zwrócono na zwiększenie wartości punktowej dla monografii humanistycznych, społecznych i teologicznych, doceniając specyfikę tych dziedzin nauki.

Punktacja publikacji wieloautorskich

W przypadku publikacji wieloautorskich, punktacja jest dzielona proporcjonalnie między autorów. Wzór na obliczenie udziału jednostkowego autora (U) w publikacji wygląda następująco:

U = P / Pc * (1 / k)

Gdzie:

• P – przeliczeniowa wartość punktowa publikacji.
• Pc – całkowita wartość punktowa publikacji.
• k – liczba autorów, którzy upoważnili ewaluowany podmiot do wykazania publikacji jako osiągnięcia naukowego w danej dyscyplinie.

Dla publikacji jednoautorskiej udział jednostkowy wynosi 1.

Publikacje wydane w latach 2017-2018

Ze względu na to, że pierwsza ewaluacja objęła okres 2017-2020, uwzględniono przepisy przejściowe dotyczące publikacji z lat 2017-2018, kiedy obowiązywały inne regulacje prawne. Punkty za publikacje z tego okresu przyznawane są zgodnie z wykazami i zasadami obowiązującymi w tamtym czasie.

Limity zgłaszanych osiągnięć – sloty publikacyjne

W systemie ewaluacji wprowadzono pojęcie slotu publikacyjnego, czyli udziału jednostkowego autora w publikacji. Jest to szczególnie istotne przy publikacjach wieloautorskich i ustalaniu limitów osiągnięć. Mówiąc o „liczbie publikacji” w kontekście limitów, mamy na myśli sumę udziałów jednostkowych, czyli sumę slotów.

Limit publikacji naukowych zgłaszanych do ewaluacji wynosi 3N, gdzie N to liczba pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie w ewaluowanym podmiocie.

Dodatkowo, wprowadzono limity slotów publikacyjnych na pracownika, wynoszące maksymalnie 4 sloty, w tym limit na monografie naukowe, redakcje i rozdziały w monografiach (nie więcej niż 2 sloty).

Czym jest liczba N?

Liczba N to kluczowy wskaźnik w systemie ewaluacji. Definiuje się ją jako średnią arytmetyczną liczby pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie w ewaluowanym podmiocie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, z uwzględnieniem udziału czasu pracy związanego z działalnością naukową. Liczba N ustalana jest na podstawie danych z systemu POL-on na dzień 31 grudnia każdego roku objętego ewaluacją.

Przyznawanie kategorii naukowych

Na podstawie wyników ewaluacji, KEN przedstawia propozycję kategorii naukowej (A+, A, B+, B lub C) dla działalności naukowej podmiotu w ramach każdej dyscypliny. Ostateczną decyzję o przyznaniu kategorii podejmuje minister, biorąc pod uwagę uchwałę KEN.

Kategorie naukowe przyznawane są na podstawie algorytmu, który uwzględnia oceny uzyskane w poszczególnych kryteriach ewaluacji oraz wartości referencyjne, czyli wzorcowe wartości ocen dla poszczególnych kategorii. Wartości referencyjne są ustalane odrębnie dla każdej dyscypliny, z uwzględnieniem standardów międzynarodowych.

Kategoria naukowa A+ – ocena ekspercka

Kategoria naukowa A+, najwyższa w systemie, przyznawana jest jednostkom, których działalność naukowa wyróżnia się najwyższą jakością i osiągnięciami porównywalnymi z wiodącymi europejskimi ośrodkami naukowymi. Aby wyłonić te jednostki, przeprowadzana jest dodatkowa ocena ekspercka przez dwóch ekspertów, w tym co najmniej jednego z zagranicy.

Podsumowanie

Ewaluacja działalności naukowej jest niezbędnym elementem systemu nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce. Nowy system ewaluacji, wprowadzony w 2021 roku, przyniósł istotne zmiany, kładąc nacisk na jakość, rzetelność i obiektywizm oceny. Poprzez ocenę w ramach dyscyplin, uwzględnienie wszystkich pracowników, wprowadzenie limitów osiągnięć i kryteriów oceny, system ewaluacji ma na celu wzmocnienie polskiej nauki, podniesienie jej poziomu i konkurencyjności na arenie międzynarodowej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czym różni się ewaluacja od badań naukowych?
   Badania naukowe generują nową wiedzę, ewaluacja ocenia jakość i efektywność działalności naukowej, wykorzystując dane z badań.
2. Kto podlega obowiązkowej ewaluacji?
   Uczelnie akademickie i instytuty PAN zatrudniające co najmniej 12 pracowników w danej dyscyplinie.
3. Jakie są główne kryteria oceny?
   Poziom naukowy, efekty finansowe i wpływ na społeczeństwo i gospodarkę.
4. Co to jest liczba N i jak jest obliczana?
   Liczba N to średnia liczba pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, obliczana na podstawie danych z systemu POL-on.
5. Jak przyznawane są kategorie naukowe?
   Na podstawie algorytmu uwzględniającego oceny w kryteriach i wartości referencyjne, a kategoria A+ dodatkowo na podstawie oceny eksperckiej.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Ewaluacja działalności naukowej: kluczowy element polskiej nauki, możesz odwiedzić kategorię Rachunkowość.